Tắm và vệ sinh cho người nằm một chỗ: an toàn, giữ ấm, giữ phẩm giá

Tắm cho một người trưởng thành đang nằm là việc nặng. Phần nặng nhất không phải sức. Người được tắm phải để người khác nhìn và chạm vào chỗ không ai từng chạm, trong khi không tự che được gì. Nếu buổi tắm làm họ thấy mình chỉ còn là một thân thể cần xử lý, thì lần sau họ sẽ từ chối, và việc từ chối đó là nguyên nhân thật của nhiều ca nhiễm trùng da.

Vì thế bài này nói cả hai. Kỹ thuật, và cách nói trong lúc làm. Nó không hướng dẫn xử trí vết loét đã hở, cũng không thay cho buổi khám hay cho một lần điều dưỡng chỉ tận tay — một buổi như vậy sửa được nhiều thứ mà chữ viết không chỉ ra nổi.

Ngừng buổi tắm, gọi 115 hoặc đưa tới bệnh viện ngay khi gặp

Tắm làm giãn mạch, hạ huyết áp và tốn sức, nên nó hay làm lộ ra những thứ đang âm thầm. Đắp khăn phủ người bệnh lại, giữ ấm, rồi gọi cấp cứu khi thấy:

• Ngất, xỉu. Hoặc da tái vã mồ hôi lạnh ngay trong lúc tắm
• Đau ngực, khó thở đột ngột. Hoặc thở gấp không dịu lại khi đã cho nghỉ
• Người bệnh té trong khu tắm, nhất là khi có đập đầu hoặc không chịu được sức nặng lên một chân
• Một vùng da đen, tím lạnh, hoặc mất cảm giác mới xuất hiện ở bàn chân, gót hay ngón
• Đau chói tại một điểm xương khi mới chỉ trở nhẹ người bệnh
• Rét run thành cơn kèm sốt cao. Hoặc người bệnh lẫn hẳn so với sáng
• Vết thương chảy máu nhiều không cầm sau khi ép. Hoặc hở sâu, lộ mô bên dưới

Dòng áp chót cần đọc cho đúng. Một vùng da đổi màu phát hiện trong lúc tắm là phát hiện quý, không phải điều đáng giấu đi vì sợ bị nói chăm không kỹ. Nói ra sớm thì người có nghề còn kịp làm gì đó.

Bày đủ đồ trước khi mở khăn ra

Lỗi hay gặp nhất là bắt đầu rồi mới nhận ra thiếu một thứ, và người bệnh phải nằm hở trong lúc người chăm đi lấy. Chuẩn bị xong hết trước khi cởi là nguyên tắc đầu tiên, và nó quyết định cả nhiệt độ cơ thể lẫn cảm giác của người được tắm.

• Đóng cửa, tắt quạt thổi trực tiếp. Làm phòng ấm lên trước khi bắt đầu
• Hai chậu nước ấm: một để rửa, một để tráng; thử nước bằng mặt trong cẳng tay, không thử bằng bàn tay
• Nhiều khăn nhỏ thay vì một khăn lớn. Chia rõ khăn cho mặt, cho thân, cho vùng kín
• Khăn khô, quần áo sạch, ga thay, túi đựng đồ bẩn, tã mới nếu dùng
• Xà phòng dịu, kem dưỡng ẩm, găng dùng một lần, và một tấm nilon lót dưới vùng đang lau
• Nước uống để sẵn, và bô hoặc bình tiểu trong tầm tay — nhiều người buồn tiểu ngay khi nước ấm chạm da

Tắm trên giường: lau theo thứ tự, mỗi vùng một khăn

Nguyên tắc cần nhớ là đi từ vùng sạch tới vùng bẩn. Không bao giờ đi ngược lại. Chỉ cần làm đúng thứ tự đó, phần lớn nguy cơ nhiễm khuẩn chéo đã được loại trừ, dù khăn và nước chỉ là khăn và nước thường.

• Mặt và cổ trước, bằng nước không xà phòng; lau mắt từ góc trong ra ngoài, mỗi mắt một góc khăn
• Hai tay, ngực và bụng; chú ý nếp dưới vú, nếp bẹn và các ngấn da — nơi ẩm là nơi nấm mọc
• Hai chân và bàn chân. Lau kỹ kẽ ngón rồi thấm thật khô
• Lật người sang bên để lau lưng và vùng cùng cụt — đây cũng là lúc soi da tì đè
• Vùng kín và vùng hậu môn làm sau cùng, với khăn riêng và nước riêng
• Mở khăn phủ từng vùng một rồi phủ lại ngay. Không bao giờ để hở cả người

Nước, xà phòng và sai lầm chà cho sạch

Da người cao tuổi và người nằm lâu mỏng, ít dầu và dễ xước. Nước quá nóng rửa đi lớp dầu bảo vệ còn lại; xà phòng đậm và động tác chà mạnh làm da nứt ra, rồi những chỗ nứt đó thành cửa cho vi khuẩn vào.

Nên thế này. Nước ấm vừa, xà phòng dịu và dùng ít, lau bằng động tác vỗ nhẹ, tráng sạch hết bọt, thấm khô thay vì chà khô. Dưỡng ẩm ngay sau khi lau khô, trừ các kẽ ngón và các nếp gấp — ở đó cần khô chứ không cần ẩm thêm.

Giữ ấm: lý do buổi tắm nên gọn

• Chỉ mở phần đang lau, phần còn lại luôn có khăn phủ
• Đổi nước khi nguội. Nước nguội làm người bệnh lạnh, và làm mọi thao tác chậm lại
• Làm theo cụm, đừng làm cho đẹp từng chỗ. Lau, tráng, thấm khô, phủ lại, rồi mới sang vùng khác
• Người sốt, người gầy nhiều, người suy tim hay suy giáp mất nhiệt nhanh hơn — rút ngắn và chia thành hai lần trong ngày nếu cần
• Hỏi người bệnh có lạnh không giữa buổi, chứ đừng chỉ nhìn mặt mà đoán

Khi còn ngồi được: tắm trong nhà vệ sinh an toàn hơn

• Dùng ghế tắm có chân chống trượt. Chuyển người bệnh sang ghế trước khi mở nước
• Vòi sen cầm tay, xịt từ chân lên dần. Để người bệnh biết trước nước sẽ chạm vào đâu
• Tay nắm bám bắt vít vào tường, không dùng loại gắn bằng hít chân không
• Thảm chống trượt trong lòng khu tắm, và lau sàn ngay sau khi xong
• Không bao giờ để người bệnh một mình với cửa chốt bên trong
• Chuẩn bị quần áo và khăn trong tầm tay để không ai phải bước ra khi sàn còn ướt

Gội đầu khi không xuống giường được

Gội trên giường làm được bằng một chậu có khe cổ hoặc một tấm nilon cuộn thành máng dẫn nước xuống chậu đặt dưới sàn. Kê vai và cổ bằng khăn cuộn để đầu hơi ngả ra sau, và lót nilon rộng hơn vùng ướt dự kiến.

Làm nhanh, dùng ít dầu gội, tráng kỹ, rồi lau khô đầu ngay — tóc ướt làm mất nhiệt nhanh hơn cả thân mình ướt. Người có vết thương vùng đầu, vừa mổ sọ, hoặc đang đặt dẫn lưu thì hỏi điều dưỡng trước. Đừng tự quyết.

Vùng kín, tã và vùng da ẩm

• Ở nữ, lau từ trước ra sau để không đưa vi khuẩn từ hậu môn lên; mỗi lần lau dùng một mặt khăn mới
• Ở nam, kéo nhẹ da quy đầu để rửa rồi trả lại đúng vị trí ngay sau đó
• Người có ống thông tiểu: lau từ chỗ ống ra ngoài. Không kéo ống, không tháo chỗ nối
• Thay tã ngay khi ướt. Mỗi lần thay là một lần soi da vùng cùng cụt
• Không dùng phấn rôm trong các nếp gấp ẩm; phấn gặp mồ hôi thành bột nhão gây xước da
• Không dùng khăn ướt có cồn hoặc có mùi mạnh lên vùng kín và vùng da đã đỏ

Trở mình và đỡ người: cho người chăm, không chỉ cho người bệnh

• Hai người làm thì an toàn hơn một người, cho cả hai phía; sắp xếp để lần tắm trùng giờ có người thứ hai ở nhà
• Nhấc bằng khăn lót hoặc tấm trượt, không kéo người bệnh trên mặt ga — kéo làm xé lớp da trên vùng tì đè
• Nâng giường lên tầm hông người chăm nếu giường điều chỉnh được; cúi lưng suốt buổi tắm là cách hỏng lưng chắc chắn
• Gồng cơ bụng, gập đầu gối, xoay bằng cả thân người thay vì vặn thắt lưng
• Nói trước mỗi động tác và đếm trước khi lật; người bệnh gồng người vì bị bất ngờ sẽ nặng hơn gấp đôi

Phẩm giá: ba câu và một nguyên tắc

Nguyên tắc là làm cùng người bệnh thay vì làm cho người bệnh. Ba câu đáng nói mỗi buổi. Xin phép trước khi bắt đầu, nói tên việc sắp làm trước mỗi vùng, và hỏi họ muốn tự làm phần nào. Kể cả khi họ chỉ còn tự lau được một bàn tay, phần đó nên để họ làm.

Với người sa sút trí tuệ hoặc người đang mê sảng, việc chống cự thường không phải chống cự người chăm mà là phản ứng với một việc không hiểu đang xảy ra trên thân thể mình. Khi gặp chống cự, dừng lại, hạ giọng, làm ngắn hơn, chia thành hai lần — tiếp tục cố trong lúc người bệnh đang hoảng chỉ dạy họ sợ buổi tắm.

Những gì nhìn thấy trong buổi tắm cần được báo lại

• Vết đỏ không mất đi khi ấn. Vùng da nóng hơn chung quanh, hoặc một chỗ bỗng đau khi chạm
• Da đổi màu ở gót, mắt cá, bên hông và vùng cùng cụt; chụp ảnh cùng góc để so với tuần sau
• Nấm trong nếp bẹn, dưới vú, giữa kẽ ngón. Dịch, mùi, hay vảy mới xuất hiện
• Phù một bên chân rõ hơn bên kia, hoặc bắp chân căng và đau
• Sưng đỏ quanh chân ống thông, quanh vết mổ, quanh lỗ mở thông
• Sụt cân nhìn ra bằng mắt. Xương sườn, xương đòn, hõm thái dương rõ hơn trước