Theo dõi đường huyết và bàn chân cho người tiểu đường tại nhà

Người tiểu đường sống chung với bệnh hàng chục năm, và phần lớn thời gian đó không có ai mặc áo trắng ở bên. Hai việc quyết định kết quả lại rất đời thường. Đo đúng, và soi bàn chân. Cả hai đều do gia đình làm. Và cả hai đều hay bị làm sai theo cách không ai nhận ra.

Trang này không đặt mục tiêu đường huyết thay bác sĩ, vì con số mục tiêu khác nhau ở người trẻ, người cao tuổi, người có bệnh thận hay bệnh tim. Nó nói về cách lấy số liệu đáng tin. Và về những dấu hiệu không chờ được.

Gọi 115 hoặc đưa tới bệnh viện ngay

Hai nhóm tình huống dưới đây không có chỗ cho việc theo dõi thêm ở nhà:

• Người bệnh lơ mơ, co giật, hoặc không gọi dậy được — nghi hạ đường huyết nặng
• Không còn nuốt được an toàn. Tuyệt đối không đổ nước ngọt vào miệng người đang lơ mơ
• Thở nhanh và sâu, hơi thở có mùi trái cây chín, buồn nôn và đau bụng kèm đường huyết rất cao
• Mất nước rõ, tiểu rất nhiều rồi tiểu ít hẳn. Lẫn lộn tăng dần
• Bàn chân sưng đỏ lan nhanh, có mùi, có vùng da đổi màu tím hoặc đen
• Sốt kèm một vết loét bàn chân, kể cả khi vết nhìn nhỏ
• Đau ngực, yếu nửa người, méo miệng — người tiểu đường có thể nhồi máu mà ít đau

Điểm cuối đáng nhắc lại. Tổn thương thần kinh do tiểu đường làm giảm cảm giác đau, nên những bệnh thường được nhận ra bằng cơn đau lại đến lặng lẽ ở nhóm này. Mệt bất thường, vã mồ hôi, khó thở nhẹ cũng đủ là lý do để đi khám.

Hạ đường huyết: xử lý trước, tìm nguyên nhân sau

Hạ đường huyết là biến chứng cấp hay gặp nhất khi điều trị tại nhà, và nó có thể xảy ra ở người ăn ít đi, vận động nhiều hơn thường ngày, uống rượu, hoặc vừa được tăng liều thuốc. Dấu hiệu sớm là vã mồ hôi, run tay, tim đập dồn, hoa mắt, bứt rứt, đói dữ dội.

• Người bệnh còn tỉnh và nuốt được. Cho ngay một lượng đường hấp thu nhanh — nước đường, nước ngọt thường, hoặc viên glucose nếu có sẵn
• Chờ chừng mười lăm phút rồi đo lại. Chưa lên thì nhắc lại một lần nữa
• Khi số đã lên, cho ăn một bữa nhẹ có tinh bột. Để không tụt lại sau đó
• Không dùng nước ngọt loại không đường, không dùng sô cô la hay bánh nhiều chất béo — chúng lên chậm
• Người lơ mơ hoặc không nuốt được thì không cho uống gì. Đặt nằm nghiêng và gọi cấp cứu
• Ghi lại thời điểm, con số đo được và việc vừa làm trước đó. Hạ đường huyết lặp lại là lý do để bác sĩ xem lại đơn thuốc

Đo tại nhà: khi nào đo, và ghi thế nào cho có ích

Một con số rời rạc hầu như không nói được gì. Thứ có giá trị là cặp số đo cùng một hoàn cảnh, lặp lại qua nhiều ngày — vì nó chỉ ra đúng khung giờ nào đang có vấn đề.

• Đo lúc mới thức dậy trước khi ăn, và đo trước bữa chính. Theo tần suất bác sĩ đã dặn
• Đo thêm khi có triệu chứng, khi ốm, khi đổi thuốc, và khi vừa vận động nhiều hơn thường lệ
• Ghi kèm hoàn cảnh. Đã ăn gì, ăn lúc nào, đã tiêm hay uống thuốc chưa, có đi bộ hay không
• Mang nguyên quyển sổ hoặc nguyên máy đi tái khám. Đừng chỉ nhớ vài con số ấn tượng
• Trị số thấp bất thường mà người bệnh không có triệu chứng gì thì đo lại lần nữa trước khi xử trí

Năm lỗi làm số đo sai mà máy vẫn cho ra kết quả

• Tay chưa rửa, hoặc vừa cầm trái cây và bánh ngọt: một chút đường trên ngón làm số cao giả
• Sát trùng bằng cồn rồi lấy máu ngay khi cồn chưa khô
• Bóp mạnh đầu ngón để vắt máu: dịch kẽ lẫn vào làm số thấp giả
• Que thử hết hạn, hộp que để hở, hoặc để trong phòng tắm và nơi nóng
• Lấy máu ở ngón quen mãi một chỗ đến chai cứng; nên đổi ngón và lấy ở mé bên của đầu ngón

Bàn chân: soi mỗi tối, và soi cả lòng bàn chân

Biến chứng bàn chân bắt đầu từ việc người bệnh không còn cảm nhận được vết thương. Một viên sỏi trong dép, một đường may cứng, một chỗ phồng rộp vì đi đôi giày mới — ở người cảm giác bình thường thì đau và sẽ dừng lại. Ở đây thì không.

• Soi vào một giờ cố định mỗi tối, dưới ánh sáng đủ, dùng gương để nhìn lòng bàn chân nếu không gập người được
• Tìm: chỗ phồng rộp, nứt gót, vết đỏ hằn, kẽ ngón ẩm hoặc trắng bợt, móng mọc ngược, chai dày lên
• Sờ so hai bàn chân. Bên nào lạnh hơn, bên nào sưng hơn, có chỗ nào nóng khu trú
• Rửa bằng nước ấm. Thử nước bằng khuỷu tay chứ không bằng chân, rồi lau khô kỹ kẽ ngón
• Bôi dưỡng ẩm ở mu và gan bàn chân, nhưng không bôi vào kẽ ngón vì ẩm ở đó gây nấm
• Người nhà nên là người soi, nếu người bệnh nhìn kém hoặc không gập người được — đây là việc phải có người thứ hai

Giày, tất và cắt móng

• Không đi chân đất, kể cả trong nhà và kể cả quãng ngắn ra sân
• Dốc dép và sờ lòng dép trước khi xỏ chân vào, mỗi lần
• Giày rộng mũi, đế mềm nhưng vững. Thử vào buổi chiều khi chân đã hơi phù
• Giày mới đi tăng dần từng quãng ngắn, và soi chân ngay sau mỗi lần
• Tất cổ không bó, không đường may dày ở mũi, đổi mỗi ngày và chọn loại thấm ẩm
• Cắt móng ngang, không khoét góc, không dùng dao lam và không tự gọt chai — chỗ chai dày là việc của người làm nghề

Vết loét bàn chân: không có vết nào là vết nhỏ

Một vết trên bàn chân người tiểu đường không tuân theo trực giác thông thường. Mạch máu nhỏ bị hẹp nên máu tới kém, đường huyết cao làm vi khuẩn dễ mọc, và cảm giác giảm nên người bệnh vẫn tiếp tục đi lại trên chính vết đó.

Vì vậy nguyên tắc rất đơn giản. Mọi vết hở trên bàn chân đều cần được người có nghề xem, và cần được giảm tải. Đừng tự đắp lá, tự rắc thuốc bột, tự ngâm nước muối đặc, hoặc chờ xem vài ngày.

Thuốc và insulin: chỗ dừng của người nhà

Gia đình giữ cho lịch thuốc chạy đúng, bảo quản đúng, và báo lại những gì quan sát được. Việc đổi liều, đổi loại, hay tự thêm thuốc từ đợt trước thì không — một liều insulin lệch có hậu quả trong vài giờ, không phải vài tuần.

Bảo quản: lọ chưa dùng để trong ngăn mát, không để cửa tủ lạnh và không để đông đá; lọ đang dùng giữ ở nhiệt độ phòng và tránh nắng. Nếu bạn chưa được hướng dẫn trực tiếp cách tiêm, hãy yêu cầu được hướng dẫn tay đôi thay vì học qua video.

Ngày ốm: luật khác với ngày thường

• Sốt, tiêu chảy hay nôn đều đẩy đường huyết đi theo hướng khó đoán. Cần đo dày hơn thường lệ
• Không tự ngưng thuốc hạ đường huyết vì người bệnh ăn kém — hỏi bác sĩ trước, vì ngưng sai gây nhiễm toan
• Uống đủ nước, chia nhỏ bữa, chọn thức ăn mềm có tinh bột để không bị tụt
• Nôn liên tục không giữ được nước, hoặc không ăn uống được quá một ngày, là lúc cần được khám
• Chuẩn bị sẵn một hộp. Trong đó: máy đo còn pin, que thử còn hạn, nước đường, và danh sách thuốc đang dùng