Quản lý đau tại nhà: thang đo, nhật ký đau và nguyên tắc uống đúng giờ

Chỉ người đang đau biết mình đau. Nên nó cũng là triệu chứng bị đo sai nhiều nhất ở nhà. Người bệnh chịu đựng vì không muốn làm con cháu lo. Người nhà đánh giá qua vẻ mặt. Và cuối cùng bác sĩ nhận được một câu rất khó dùng — dạo này ông ấy đau nhiều.

Trang này nói về cách biến cảm giác đó thành thứ ghi được và chuyển đi được, cộng với những nguyên tắc dùng thuốc mà gia đình cần hiểu để không làm hỏng một y lệnh đúng. Nó không kê thuốc, không nêu liều. Và không thay cho người đang điều trị cho chính người bệnh này.

Cơn đau nào là cấp cứu: gọi 115 thay vì tìm thuốc giảm đau

Một số cơn đau là tín hiệu của việc đang xảy ra ngay lúc đó, và che nó đi bằng thuốc giảm đau là việc nguy hiểm. Gọi 115 hoặc đưa đến bệnh viện ngay khi có:

• Đau ngực như bị đè hay bị thắt, lan ra vai, hàm hoặc tay trái, kèm vã mồ hôi và khó thở
• Đau đầu dữ dội xuất hiện trong vài giây. Mạnh hơn mọi cơn từng có
• Đau bụng dữ dội kèm bụng cứng như gỗ, hoặc kèm nôn và bí trung đại tiện
• Đau lưng dữ dội kèm yếu hai chân, tê vùng bẹn, bí tiểu hoặc mất tự chủ đại tiện
• Đau một chân kèm bắp chân sưng nóng. Hoặc kèm bàn chân lạnh và tái
• Đau kèm sốt cao rét run, mạch nhanh, huyết áp tụt
• Đau sau một cú té. Nhất là ở hông, cột sống, hoặc kèm biến dạng chi

Nguyên tắc chung cho cả bảy dòng trên. Cơn đau đột ngột, dữ dội và khác hẳn mọi lần là một dấu hiệu mới, không phải một cơn cũ nặng lên. Thuốc giảm đau có sẵn trong nhà không dành cho tình huống này.

Thang điểm: chọn một thang rồi dùng mãi một thang đó

Giá trị của thang không nằm ở con số. Nó nằm ở việc so sánh được giữa hai thời điểm. Vì thế cả nhà nên dùng chung một cách hỏi, hỏi bằng đúng một câu, và hỏi vào những giờ giống nhau mỗi ngày.

• Thang số: nhờ người bệnh cho điểm từ không cho tới mười, với mười là cơn đau tệ nhất họ hình dung được
• Hỏi thêm hai điều cùng lúc. Cơn này ảnh hưởng tới việc gì, và mức nào thì họ thấy chấp nhận được
• Đừng sửa câu trả lời của người bệnh theo nhận xét của mình, kể cả khi thấy họ vẫn ăn uống bình thường

Khi người bệnh không nói được: đọc đau bằng hành vi

Người sa sút trí tuệ nặng, người sau đột quỵ mất ngôn ngữ, người đang lơ mơ vẫn đau như mọi người. Họ chỉ không báo được. Nên đau của họ hay bị đọc thành kích động, thành khó tính, thành mất ngủ, rồi được xử lý bằng thuốc ngủ.

• Nét mặt. Nhíu mày, nhăn nhó, nhắm mắt chặt, mắt mở trừng khi được chạm vào
• Âm thanh: rên, kêu ư ử, thở hắt ra từng tiếng, gọi lặp lại một từ
• Thân thể: co người lại, giữ khư khư một vùng, không cho chạm vào một chi, gồng cứng khi được trở mình
• Hành vi: chống cự khi tắm hoặc thay băng, đẩy tay người chăm, bỗng không muốn vận động
• Nền chung: ăn kém đi, ngủ vụn. Kích động về chiều, thu mình lại không nói
• Phép thử hợp lý. Nếu nghi đau, hãy nêu với người điều trị để thử dùng thuốc theo y lệnh rồi xem hành vi có đổi hay không — việc này do bác sĩ quyết, không phải do gia đình tự thử

Nhật ký đau: một trang giấy làm thay cả buổi kể lại

Ghi trong ba tới bốn ngày là đủ để thấy một mẫu, và mẫu đó thường trả lời đúng câu hỏi mà bác sĩ đang cần. Giữ cột ít thôi. Một bảng quá chi tiết thì đến ngày thứ hai không ai điền nữa.

• Giờ, điểm đau, và vị trí đau — vị trí đổi theo ngày là thông tin, không phải sự nhầm lẫn
• Tính chất: âm ỉ, nhói, bỏng rát, như điện giật, như bị bóp
• Việc gì làm đau nặng lên. Trở mình, ho, ăn, đi ngoài, thay băng, trời lạnh
• Thuốc đã dùng, giờ dùng, và sau bao lâu thì đỡ
• Ảnh hưởng. Ngủ được mấy đoạn, có ra khỏi giường không, có ăn được không

Vì sao thuốc nên uống đúng giờ chứ không đợi tới lúc đau

Với đau mạn và đau do bệnh tiến triển, thuốc được kê theo giờ cố định. Việc đó có lý do sinh học. Nồng độ thuốc trong máu cần được giữ đều, và một cơn đã lên tới đỉnh thì cần nhiều thuốc hơn cũng như nhiều thời gian hơn để kéo xuống so với việc chặn trước.

Chờ đau rồi mới uống tạo ra một đường gấp khúc: đau — uống — đỡ — hết thuốc — đau lại, lặp suốt ngày. Người bệnh sống trong chuỗi đó kiệt sức nhanh, ngủ kém, ăn kém, và cuối cùng cần liều cao hơn hẳn so với nếu đã dùng đều từ đầu.

Liều dùng khi cơn bùng lên là một phần của y lệnh

Nhiều đơn thuốc có hai phần. Phần uống đều theo giờ, và phần dùng thêm khi cơn bùng lên. Phần thứ hai là một mục được bác sĩ tính trước, có mức và có khoảng cách tối thiểu giữa hai lần — nó không phải việc gia đình tự nghĩ ra trong đêm.

Nếu đơn chưa có phần đó, hãy hỏi để được viết vào, bởi những cơn bùng lên là chuyện sẽ xảy ra. Và nếu phải dùng tới phần đó nhiều lần mỗi ngày trong vài ngày liền, đó là dấu hiệu phần uống đều cần được xem lại — hãy báo, đừng tự cộng thêm.

Những việc không thuộc về gia đình

• Tự tăng liều. Tự rút ngắn khoảng cách giữa hai cữ, hay tự gộp hai cữ đã bỏ
• Tự đổi loại thuốc, hoặc thêm một thuốc giảm đau thứ hai mua ngoài vào đơn đang dùng
• Nghiền thuốc phóng thích chậm để dễ uống — việc này biến thuốc của cả ngày thành một liều
• Tự tiêm hoặc tự dùng miếng dán giảm đau mà không có chỉ định và không có hướng dẫn riêng
• Dừng thuốc đột ngột sau khi đã dùng dài ngày. Việc giảm dần phải theo hướng dẫn

Tác dụng phụ: chuẩn bị trước thay vì xử lý sau

• Táo bón đi cùng thuốc giảm đau nhóm mạnh gần như luôn luôn và không tự hết — hỏi thuốc nhuận tràng từ ngày đầu
• Buồn nôn thường dịu đi sau vài ngày đầu; trong lúc đó ăn nhỏ, tránh mùi bếp, và dùng thuốc chống nôn nếu đã được kê
• Buồn ngủ những ngày đầu là chuyện thường gặp, nhưng lơ mơ sâu, thở chậm hẳn, hoặc gọi khó đáp là tình huống phải gọi ngay
• Khô miệng, ngứa, bí tiểu và lẫn nhẹ đều đáng ghi lại và nêu ra, vì chúng đổi được bằng cách đổi thuốc

Những cách giảm đau không dùng thuốc, dùng kèm chứ không thay

• Chườm ấm cho đau cơ và đau khớp cũ; chườm mát cho vùng viêm mới và sau chấn thương
• Đặt tư thế. Kê gối dưới khoeo, dưới cánh tay, dưới lưng, để trọng lượng không dồn vào chỗ đau
• Trở mình trước khi đau lên, không trở sau khi người bệnh đã bắt đầu rên
• Xoa nhẹ vùng quanh chỗ đau. Tuyệt đối không xoa bóp mạnh lên vùng có khối u hay vùng vừa mổ
• Giữ giấc ngủ. Đau và mất ngủ làm nặng lẫn nhau, nên dọn buổi đêm cũng là một can thiệp giảm đau

Hai nỗi sợ hay làm người bệnh chịu đau vô ích

Nỗi sợ thứ nhất là nghiện. Với người đang được điều trị đau theo chỉ định và theo dõi, nguy cơ này thấp hơn nhiều so với mức mà gia đình thường hình dung, và nó khác hẳn chuyện lạm dụng thuốc. Cơ thể quen thuốc theo thời gian là hiện tượng sinh lý bình thường, được xử lý bằng cách điều chỉnh có kế hoạch.

Nỗi sợ thứ hai là dùng sớm thì về sau hết thuốc mạnh. Không có một rổ thuốc có hạn để dành; bậc thuốc được nâng theo nhu cầu, và chịu đau hôm nay không giữ lại được gì cho mai sau. Nếu còn ngần ngừ, hãy hỏi thẳng điều này ở buổi khám thay vì tự quyết ở nhà.

Khi nào gọi, và gọi với thông tin gì

Đáng gọi trong vài tình huống. Khi điểm đau tăng lên và giữ ở mức cao suốt hơn một ngày, khi thuốc hết tác dụng trước cữ sau, khi xuất hiện đau ở vị trí mới, khi tính chất cơn đau đổi hẳn, hoặc khi tác dụng phụ làm người bệnh không ăn và không ngủ được.

Gọi kèm bốn thứ sẽ tiết kiệm được cả một vòng hẹn lại: nhật ký đau vài ngày gần nhất, danh sách thuốc đang dùng kèm giờ uống, những gì đã thử và kết quả, và mức đau mà người bệnh coi là chấp nhận được. Mục cuối nghe lạ nhưng chính nó là đích của điều trị.