Phục hồi vận động tại nhà sau tai biến: bài tập, phòng té, và kiên trì bao lâu

Một người sau tai biến thường chỉ nằm viện vài tuần, rồi phục hồi tiếp ở nhà trong nhiều tháng. Phần lớn việc diễn ra ở nhà. Do gia đình duy trì, giữa những lần tái khám cách nhau khá xa.

Trang này nói về phần vận động. Đặt người bệnh thế nào, tập theo thứ tự nào, bảo vệ khớp nào, và làm sao để một lần té không xoá sạch công của ba tháng. Mọi bài tập cụ thể vẫn phải do người làm phục hồi chức năng chỉ định cho đúng mức độ tổn thương.

Ngừng tập ngay — những dấu hiệu không được chờ thêm

Trong lúc tập hoặc ngay sau khi tập, mỗi dấu hiệu dưới đây là lý do để dừng hẳn, gọi 115, và đưa người bệnh tới bệnh viện ngay:

• Một bên tay chân yếu thêm. So với chính buổi sáng hôm đó
• Giọng nói đổi khác, khó phát âm. Hoặc không hiểu lời người đối diện
• Mắt mờ hẳn một bên, nhìn đôi, hoặc mất thị trường một phía
• Đau đầu dữ dội đột ngột. Nôn vọt, hoặc co giật
• Đau ngực, khó thở, tim đập dồn không về lại sau khi nghỉ
• Té có đập đầu. Hoặc đau chói ở khớp sau một động tác kéo tay
• Chân một bên sưng nóng và đau khi gấp bàn chân lên

Ghi lại giờ cuối cùng người bệnh còn bình thường. Đó là thông tin quyết định phương án can thiệp ở bệnh viện, và nó hay bị bỏ qua trong lúc cả nhà đang lo gọi xe.

Đặt tư thế là bài tập đầu tiên, và nó chạy suốt ngày

Bên yếu không giữ được khớp ở vị trí trung tính, nên trọng lực sẽ dần kéo nó về một thế co rút: vai khép và quặp vào trong, khuỷu gấp, bàn tay cụp, bàn chân đổ ra ngoài và gót rút lên. Khi co rút đã hình thành, tập lại khó hơn nhiều lần. Nhiều việc không còn lấy lại được.

• Nằm ngửa: kê gối mỏng dưới vai bên yếu để vai không tụt ra sau. Lòng bàn tay mở, khuỷu thẳng nhẹ
• Nằm nghiêng sang bên lành: đặt bên yếu ở phía trên, vai đưa ra trước, kê gối đỡ cả cánh tay và cả chân bên yếu
• Nằm nghiêng sang bên yếu: vai bên yếu phải được kéo ra trước, không để người bệnh nằm đè lên chính mỏm vai
• Chống bàn chân đổ ra ngoài bằng gối chèn dọc cẳng chân, không dùng vật cứng kê sát lòng bàn chân
• Ngồi trên ghế: hai bàn chân đặt phẳng sàn, hai hông cùng độ cao, tay bên yếu đặt trên bàn hoặc trên gối trong tầm mắt
• Đổi thế đều đặn trong ngày. Đặt lại tư thế mỗi lần người bệnh trượt khỏi thế đã kê

Khớp vai bên yếu là thứ dễ bị làm hỏng nhất

Nhóm cơ quanh vai mất lực. Bao khớp phải một mình gánh trọng lượng cả cánh tay. Chỉ cần vài lần bị kéo không đúng cách, khớp vai sẽ đau dai dẳng, và vai đau thì mọi bài tập tay dừng lại ở đó.

Nguyên tắc: không ai được kéo người bệnh bằng cánh tay bên yếu, trong bất kỳ tình huống nào — kể cả khi đỡ dậy, kể cả khi chuyển từ giường sang xe lăn. Khi nâng, đỡ ở thân người và ở hông. Khi di chuyển, đỡ cả vai và cả khuỷu cùng lúc, và đừng nâng tay cao quá tầm mà người bệnh không đau.

Tập thụ động, tập có trợ giúp, tập chủ động

Ba mức này không phải ba bài khác nhau. Chúng là ba giai đoạn của cùng một việc. Người bệnh ở mức nào thì do người làm phục hồi chức năng xác định.

• Thụ động: người nhà đưa khớp đi hết tầm mà người bệnh chưa tự làm được. Làm chậm, đều, dừng lại trước ngưỡng đau, không giật và không dồn lực
• Có trợ giúp: người bệnh tự khởi động động tác, người nhà chỉ đỡ phần còn thiếu. Giảm dần phần đỡ là cách tiến bộ được nhìn thấy rõ nhất
• Chủ động: người bệnh tự làm hết tầm. Việc của người nhà chuyển sang canh an toàn, và đếm số lần
• Dùng bên yếu trong việc thật, đừng chỉ tập trên giường. Giữ khăn, đỡ bát, mở cửa, cài áo
• Chia nhiều lần ngắn trong ngày tốt hơn một buổi dài liền, vì cơ mỏi thì người bệnh bù trừ bằng bên lành và học sai động tác

Ngồi vững trước khi đứng, đứng vững trước khi bước

Thứ tự này hay bị nôn nóng bỏ qua, nhất là khi gia đình thấy người bệnh đã nhấc được chân. Nhưng đi lại là kết quả của thân mình giữ được trọng tâm. Không phải của chân khoẻ. Bỏ bước ngồi vững thì người bệnh đi được vài bước rồi té.

• Ngồi mép giường, hai chân chạm sàn, tập giữ thẳng người mà không bám tay; rồi tập với tới một vật đặt chếch sang bên
• Tập đứng lên từ ghế có tựa, hai bàn chân ngang nhau. Người chúi về trước, rồi mới đẩy lên
• Khi đứng, tập dồn trọng lượng sang bên yếu có người canh — đây là bài tập quan trọng và hay bị tránh nhất
• Bước đầu tiên nên là bước trong phòng có chỗ bám. Không phải bước ra hành lang
• Dụng cụ trợ giúp do người làm phục hồi chọn và điều chỉnh độ cao; gậy cao sai làm lệch dáng đi và làm đau vai

Co cứng: dấu hiệu, và cách không làm nặng thêm

Sau giai đoạn mềm nhão, nhiều người bệnh chuyển sang trạng thái cơ tăng trương lực: tay chân cứng lại, khó mở bàn tay, gấp khuỷu khó kéo ra. Mức co cứng tăng lên khi người bệnh đau, khi bí tiểu, khi táo bón, khi lo lắng, hoặc khi phòng quá lạnh — xử lý những thứ đó thường làm cơ dễ chịu hơn ngay.

Kéo mạnh để thắng cơ cứng thì làm đau. Và làm co cứng tăng thêm. Thay vào đó, kéo giãn chậm và giữ lâu, giữ tư thế đúng cả ngày, và báo lại khi mức co cứng tăng rõ để bác sĩ xem xét hướng xử trí.

Phòng té: sửa nhà trước khi tăng bài tập

• Dọn sạch lối đi trong nhà. Bỏ thảm rời và ngưỡng cửa gồ lên nếu bỏ được
• Gắn tay bám dọc hành lang và trong nhà vệ sinh. Đặt ghế ngồi trong buồng tắm
• Giữ sàn khô. Chọn dép có quai hậu và đế không trượt, bỏ dép lê tông
• Đủ sáng cả đêm, và để điện thoại cùng bình nước trong tầm tay của giường
• Dậy từng bước khi đang nằm: nằm sang ngồi, ngồi yên một lát, rồi mới đứng
• Hỏi bác sĩ xem thuốc nào đang dùng gây hoa mắt khi đứng lên — nhiều ca té có nguyên nhân ở đơn thuốc

Kiên trì bao lâu, và mong đợi điều gì

Tiến bộ nhanh nhất thường thấy trong vài tháng đầu, và chính vì vậy giai đoạn đó đáng tập dày. Nhưng cải thiện không dừng lại ở mốc sáu tháng như nhiều người được nghe: khả năng làm được việc hằng ngày vẫn tăng tiếp sau đó, miễn là còn tập đều và còn dùng bên yếu trong sinh hoạt.

Mức hồi phục không giống nhau giữa người này và người kia. Không ai dự đoán chắc được từ đầu. Mục tiêu hợp lý thường là tự làm được nhiều việc hơn, cần người đỡ ít hơn. Không phải trở lại y như trước. Đặt mục tiêu theo việc cụ thể — tự mặc áo, tự đi vào nhà vệ sinh — làm cả nhà thấy được tiến bộ, và tiến bộ thấy được là thứ giữ cho người bệnh tiếp tục tập.

Dấu hiệu bài tập đang quá sức

• Mệt kéo dài sang hôm sau. Hoặc đau khớp mới xuất hiện sau buổi tập
• Người bệnh gồng bên lành nhiều hơn hẳn và dáng động tác xấu đi so với tuần trước
• Tim đập dồn, hụt hơi. Vã mồ hôi lạnh, hoa mắt trong lúc tập
• Co cứng tăng lên rõ trong những ngày tăng cường độ
• Người bệnh bắt đầu từ chối tập, hoặc có biểu hiện buồn bã kéo dài — việc này cần trao đổi với bác sĩ, không phải thuyết phục thêm

Dụng cụ: cái nào cần, cái nào mua rồi để đó

Thứ đáng đầu tư trước là những thứ làm giảm nguy cơ té và giảm sức cho người chăm: tay bám, ghế tắm, giường có thể nâng đầu, và dụng cụ trợ giúp đi lại được chọn đúng cỡ. Chúng rẻ hơn hậu quả của một lần té và được dùng mỗi ngày.

Những máy tập đắt tiền mua về rồi bỏ không thì rất nhiều, phần lớn vì chúng không khớp với mức độ hiện tại của người bệnh. Cách tránh là hỏi người làm phục hồi chức năng trước khi mua, và nếu được thì mời họ tới nhà một buổi để xem chính căn phòng đó, chính cái giường đó, rồi mới quyết định.