Phòng loét tì đè cho người nằm lâu: lịch trở mình và dấu hiệu độ 1

Người nằm một chỗ lâu ngày không yếu đi vì nằm. Biến chứng nặng tới từ ba thứ: viêm phổi hít, nhiễm trùng đường tiểu, và loét tì đè. Loét là thứ gia đình can thiệp được sớm nhất. Nó cũng là thứ bị nhận ra muộn nhất.

Trang này mô tả phần việc gia đình làm được mỗi ngày cho người nằm lâu sau đột quỵ, sau mổ lớn, hoặc do tuổi cao. Khi vết đã hở, việc đánh giá độ sâu và xử trí thuộc về nhân viên y tế. Không thuộc về một bài hướng dẫn.

Đi bệnh viện ngay, hoặc gọi 115, khi thấy những dấu hiệu này

Một vết loét có thể thành ổ nhiễm khuẩn toàn thân nhanh hơn vẻ ngoài của nó. Đừng để dành những dấu hiệu dưới đây cho lần tái khám đã hẹn:

• Sốt cao kèm rét run. Vết loét chảy dịch đục hoặc có mùi
• Da quanh vết đỏ lan rộng theo từng giờ. Sưng nóng, ấn rất đau
• Người bệnh lơ mơ, lẫn hẳn so với hôm trước, gọi khó đáp lời
• Mạch nhanh, thở nhanh, huyết áp tụt. Tay chân lạnh, tím đầu ngón
• Nước tiểu rất ít hoặc không có suốt nhiều giờ liền
• Đáy vết lộ gân, lộ xương. Hoặc có vùng mô đen khô lan ra

Ở người cao tuổi, dấu hiệu đầu tiên của nhiễm khuẩn huyết thường không phải sốt. Nó là thay đổi ý thức. Họ bỗng lẫn hơn hẳn, ngủ nhiều hơn hẳn, hoặc không nhận ra người quen. Thân nhiệt bình thường ở nhóm này không loại trừ được nhiễm trùng nặng.

Vết loét hình thành nhanh hơn người nhà vẫn tưởng

Cơ chế đơn giản. Trọng lượng cơ thể ép những mạch máu nhỏ kẹp giữa xương và mặt giường, và mạch bị ép thì máu không nuôi được da. Mô thiếu máu chỉ chịu được một khoảng ngắn. Ở người gầy, tuổi cao, thiếu đạm thì khoảng đó ngắn hơn con số ai cũng nhắc.

Hai thứ làm mọi chuyện xấu đi nhanh. Lực trượt sinh ra khi người bệnh bị lôi trên mặt giường thay vì được nâng. Lớp da giữ nguyên, lớp dưới bị xé. Độ ẩm từ mồ hôi, nước tiểu và dịch tiết làm da mềm ra. Da mềm thì mất khả năng chịu lực.

Những vùng phải soi mỗi ngày

Loét không xuất hiện ngẫu nhiên. Nó xuất hiện ở nơi xương nhô sát da, và danh sách gần như giống nhau ở mọi người bệnh. Bốn vùng cuối do chính thiết bị gây ra nên hay bị quên:

• Xương cụt và hai bên mào chậu sau, chỗ hay gặp nhất ở người nằm ngửa nhiều
• Hai gót chân, bị bỏ qua nhiều nhất vì nằm ngoài tầm mắt lúc thay tã
• Hai mấu chuyển lớn, chỗ xương hông nhô ra khi nằm nghiêng
• Hai mắt cá ngoài, khi chân đổ nghiêng sang một bên suốt đêm
• Hai bả vai, mỏm gai đốt sống, vùng sau đầu ở người không tự quay cổ
• Vành tai và gò má bên áp xuống gối
• Sống mũi dưới gọng oxy; khoé miệng và má dưới băng dán cố định ống
• Vùng da bị dây thông tiểu kéo căng khi người bệnh trở mình mà dây không được nới

Độ 1 là vết dễ bỏ qua nhất, và cũng là lúc can thiệp đáng giá nhất

Giai đoạn đầu không có vết thương hở. Nó không trông giống bệnh. Chỉ là một vùng da đỏ, nhìn như vết hằn do nằm, và hầu hết mọi người tin rằng nó sẽ tự mất khi người bệnh đổi thế.

Cách phân biệt nằm trong một động tác. Ấn nhẹ ngón tay vào giữa vùng đỏ. Rồi thả ra. Da khoẻ bị ép sẽ trắng đi rồi hồng lại sau vài giây. Tổn thương độ 1 thì không trắng đi, màu đỏ giữ nguyên ngay dưới ngón tay. Lớp mạch nhỏ bên dưới đã hỏng, không còn là chèn ép tạm thời.

Nhìn ra độ 1 rồi bỏ hẳn tải đè lên vùng đó là can thiệp đáng giá nhất trong cả quá trình. Nó không tốn gì ngoài sự chú ý. Qua độ 2, khi mặt da đã trầy, thời gian lành tính bằng tuần.

• Vùng đỏ không trắng đi khi ấn, bờ khá rõ, trùng đúng chỗ xương nhô
• Da ở đó ấm hơn, hoặc ngược lại mát hơn vùng xung quanh
• Người bệnh rát hoặc đau khi chạm, dù mặt da chưa trầy
• Trên nền da sẫm màu, màu đỏ rất khó thấy — hãy tìm vùng sẫm hơn, bóng hơn, hoặc chắc hơn khi sờ

Lịch trở mình: chọn theo da, không chọn theo đồng hồ

Mốc hai giờ là mốc quen nhất. Nó là giá trị mặc định, không phải giá trị đúng cho mọi người. Cách kiểm tra là nhìn vào da. Sau một lần trở mình mà vùng đó vẫn còn đỏ không trắng, khoảng đang dùng là quá dài.

• Luân phiên nghiêng phải, ngửa, nghiêng trái. Giữ góc chừng ba mươi độ; nghiêng hẳn sang một bên dồn toàn bộ tải lên mấu chuyển
• Ghi giờ từng lần trở lên tờ giấy dán ngay đầu giường. Trí nhớ của người chăm sau ba đêm mất ngủ không phải chỗ để lưu lịch này
• Chèn gối giữa hai đầu gối và sau lưng để giữ thế, đừng để người bệnh tự tụt dần về nằm ngửa
• Nâng gót rời khỏi mặt giường bằng gối kê dưới cẳng chân. Khăn cuộn hình vành khuyên quanh gót làm hỏng việc vì nó tạo thêm một vành đè mới
• Đầu giường nâng cao càng lâu càng dồn tải vào xương cụt: nâng lúc ăn và trong khoảng cần thiết sau ăn, rồi hạ xuống

Mặt phẳng nằm, và những thứ mua rồi không giúp gì

• Đệm hơi hay đệm xốp chống loét giảm áp lực nhưng không thay thế việc trở mình. Nhiều gia đình mua đệm rồi nới lịch ra — đó đúng là lúc vết loét xuất hiện
• Kiểm tra đệm hơi mỗi ngày: bơm còn chạy, không xì, không bị gấp mép kẹp dưới người bệnh
• Dọn hết vật cứng khỏi mặt giường: nắp chai, đầu nối dây, mảnh thức ăn, cúc áo. Một vật nhỏ dưới xương cụt suốt một đêm đủ để tạo vết đỏ
• Bỏ vòng cao su hình bánh xe. Đừng xoa bóp trực tiếp lên vùng da đã đỏ — hai việc từng được dạy rộng rãi nhưng nay không còn được khuyến nghị

Da, độ ẩm và tã

• Rửa bằng nước ấm với sản phẩm dịu nhẹ rồi thấm khô, không chà
• Thay tã ngay khi ướt chứ không chờ cữ. Nước tiểu và phân phá hàng rào bảo vệ của da rất nhanh
• Dùng kem tạo màng che chắn ở vùng mặc tã; loại nào thì hỏi điều dưỡng đang theo người bệnh
• Đừng lấy cồn hay nước muối chà lên vùng da đỏ cho khô, và đừng để da tiếp xúc trực tiếp với tấm nhựa chống thấm

Một nửa việc phòng loét nằm ở bữa ăn

Mô không lành được khi cơ thể thiếu nguyên liệu. Người nằm lâu thường ăn dưới nhu cầu. Vì nằm thì không đói, vì nuốt khó, hoặc vì người chăm hết thời gian ngồi cho ăn chậm. Sụt cân nhanh làm lớp đệm giữa xương và da mỏng đi, tải đè dồn vào diện tích nhỏ hơn.

Lượng chính xác thì cần bác sĩ hoặc người làm dinh dưỡng tính theo cân nặng và chức năng gan thận. Đừng tự nâng đạm cho người có bệnh thận chỉ vì đọc được rằng đạm giúp lành vết.

Khi đã có vết loét: phần của gia đình, và phần không phải

Gia đình nhìn được, đo được, ghi được, và bỏ được tải đè. Những việc ấy không ai làm thay được. Chúng diễn ra suốt hai mươi bốn giờ mỗi ngày.

Phần còn lại thì không nên tự làm: cắt lọc mô hoại tử, chọn gạc cho vết sâu, rửa vết có đường hầm, dùng kháng sinh theo kinh nghiệm cũ. Đánh giá sai độ sâu rất thường gặp. Đáy vết thường rộng hơn miệng vết, và một lớp mô vàng trên mặt có thể che một hốc sâu bên dưới.

Những thứ không nên đắp lên vết loét: nghệ, mật ong tự pha, lá giã, thuốc bột không rõ thành phần, và tuýp thuốc mỡ kháng sinh còn lại từ một đợt bệnh khác.

Ghi chép giúp bác sĩ nhiều hơn bạn nghĩ

Chỉ cần một tờ giấy, cập nhật mỗi ngày. Vị trí từng vùng đỏ, vết nào mới, kích thước áng chừng, có dịch hay không và màu gì, thân nhiệt, lượng ăn và lượng nước thực tế, số lần trở mình đã làm được so với số lần dự định.

Ảnh chụp cùng một góc, cùng điều kiện sáng, có vật quen mắt đặt cạnh để biết tỉ lệ — nói được nhiều hơn mọi mô tả bằng lời. So hai tấm cách nhau ba ngày cho thấy xu hướng, và xu hướng mới là thứ quyết định có cần đổi cách xử trí.

Lịch trở mình xuyên đêm là việc không ai làm một mình được nhiều tuần liền. Gia đình giữ được nếp này lâu đều giống nhau: chia phiên rõ, có người thứ hai thật sự, và có người làm nghề ghé lại định kỳ để soi da rồi điều chỉnh lịch.