Phòng té ngã cho người cao tuổi tại nhà: sửa nhà, soi thuốc, và sau cú té

Một cú té ở tuổi bảy mươi không giống một cú té ở tuổi ba mươi. Nó thường không bắt đầu bằng vấp. Nó bắt đầu bằng một thứ xảy ra trước đó: huyết áp tụt khi vừa đứng lên, một viên thuốc mới uống tối qua, mắt kém trong hành lang tối, hoặc hai bàn chân đau nên bước ngắn và sát đất.

Vì thế phòng té không phải việc dặn người già đi cẩn thận. Nó là việc đi một vòng quanh nhà, đọc lại danh sách thuốc cùng người kê, và sửa những thứ cụ thể. Bài này nói về phần việc đó. Nó không thay cho một lần khám bệnh. Việc đánh giá nguy cơ cho từng người vẫn thuộc về buổi khám ấy.

Sau một cú té: những dấu phải vào viện trong đêm

Người cao tuổi té rồi tự dậy được vẫn có thể đang chảy máu trong. Gọi 115 hoặc đưa tới bệnh viện ngay, không chờ sáng, khi có bất kỳ dấu nào sau đây:

• Có đập đầu, dù chỉ nhẹ. Ở người đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu
• Nôn, đau đầu tăng dần, buồn ngủ khác thường. Hoặc lẫn hơn so với trước khi té
• Không chịu được sức nặng lên một chân, chân xoay ra ngoài hoặc ngắn hơn chân kia — nghĩ tới gãy cổ xương đùi
• Đau chói ở vùng chậu, cột sống, hay xương sườn khi hít sâu
• Mất ý thức trong lúc té, kể cả rất ngắn, hoặc người bệnh không nhớ mình té thế nào
• Yếu một bên người, méo miệng, nói khó xuất hiện cùng lúc với cú té
• Vết thương sâu, chảy máu không cầm sau khi ép. Hoặc bầm lan rộng rất nhanh

Điều hay bị bỏ qua nhất. Người té nằm trên sàn một mình nhiều giờ sẽ mất nước và tiêu cơ, dù không gãy gì. Nếu không rõ người bệnh nằm đó bao lâu, hãy nói đúng điều đó cho nhân viên y tế thay vì ước lượng cho gọn.

Vì sao chân vẫn vững mà người vẫn té

Thăng bằng được dựng từ ba nguồn tin: mắt thấy, tai trong cảm nhận đầu đang ở đâu, và cảm giác dưới hai bàn chân. Tuổi tác làm cả ba mờ đi. Cơ thể bù bằng cách đi chậm, bước ngắn, dang chân rộng hơn. Khi có thêm một yếu tố chen vào — bóng tối, sàn ướt, đi chân đất trên gạch men, hoặc một liều thuốc mới — phần bù đó không còn đủ.

Đây là lý do cùng một người có thể đi chợ cả năm không sao rồi té trong chính nhà vệ sinh của mình. Chỗ nguy không phải nơi xa lạ. Nó là nơi quen tới mức không ai còn nhìn nữa.

Đi một vòng nhà, sửa những thứ rẻ trước

• Dọn hết thứ nằm dưới lối đi: dây sạc, dây quạt, chậu cây, hộp giấy, chiếu cuộn, đồ chơi của trẻ
• Bỏ thảm nhỏ không dán mép, hoặc dán cố định bằng keo hai mặt; tấm thảm trước cửa phòng là chỗ té rất hay gặp
• Để đồ dùng hằng ngày ở tầm giữa hông và vai, để không ai phải trèo ghế hay cúi sát sàn
• Chọn một ghế có tựa và có tay chống làm chỗ ngồi chính; ghế đẩu thấp và sofa lún đều khó đứng lên
• Kê giường vừa đủ cao để hai bàn chân chạm sàn khi ngồi ở mép mà không trượt
• Bỏ bậc lẻ một cấp giữa các phòng. Hoặc sơn mép bậc màu tương phản cho mắt nhìn ra
• Trải dây nối và ổ cắm sát chân tường. Đừng chạy ngang qua chỗ người đi

Nhà vệ sinh: nơi nhiều cú té nặng nhất bắt đầu

Trong nhà vệ sinh hội tụ đủ mọi yếu tố. Sàn trơn, không gian hẹp, người đang cởi bớt quần áo, và hai động tác khó nhất là ngồi xuống rồi đứng lên. Cộng thêm đi tiểu đêm trong bóng tối thì thành một tổ hợp xấu.

• Gắn tay nắm bám vào tường cạnh bồn cầu và trong khu vực tắm — bắt vít vào tường, không dùng loại hít chân không
• Dùng ghế ngồi tắm có chân chống trượt. Và một vòi sen cầm tay, để không phải đứng xoay người
• Thảm chống trượt trong lòng khu tắm, và lau khô sàn ngay sau khi dùng
• Nâng bệ bồn cầu nếu người bệnh phải chống hai tay mới đứng lên được
• Bỏ chốt cửa bên trong, hoặc đổi loại mở được từ ngoài, để người nhà vào được khi có chuyện
• Để đèn ngủ dọc đường từ giường tới nhà vệ sinh, loại tự sáng khi có người đi qua

Thuốc: nhóm cần soi lại cùng người kê

Càng nhiều loại thuốc uống trong một ngày thì nguy cơ té càng cao. Vài nhóm góp phần rõ hơn hẳn. Đừng tự bỏ thuốc nào — hãy mang hết vỏ thuốc, kể cả thuốc mua ngoài và thực phẩm bổ sung, tới buổi khám và yêu cầu rà soát lại cả danh sách.

• Thuốc ngủ, thuốc chống lo âu, thuốc kháng histamin gây buồn ngủ
• Thuốc hạ huyết áp và thuốc lợi niệu, nhất là trong những tuần đầu mới đổi
• Thuốc hạ đường huyết — cơn hạ đường huyết nhẹ biểu hiện y như chóng mặt thường
• Thuốc giảm đau nhóm mạnh, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống loạn thần
• Thuốc nhỏ mắt làm mờ tạm thời. Và thuốc điều trị tiền liệt tuyến gây tụt áp khi đứng
• Rượu, kể cả một chén nhỏ buổi tối, cộng thêm vào tất cả những nhóm trên

Chóng mặt khi đứng lên: cách đứng ba nhịp

Nếu người bệnh hay hoa mắt, tối sầm, hoặc phải nắm lấy thành giường mỗi lần ngồi dậy, rất có thể huyết áp đang tụt khi đổi tư thế. Việc này đo được tại buổi khám. Trong lúc chờ, cách đứng lên có thể tập lại ngay.

• Nhịp một: ngồi lên ở mép giường, hai bàn chân chạm sàn. Ngồi yên và hít thở vài hơi dài
• Nhịp hai: đạp nhẹ hai bàn chân, gồng rồi thả bắp chân vài lần cho máu dồn lên
• Nhịp ba: đứng lên có điểm tựa, đứng tại chỗ một lúc trước khi bước bước đầu tiên
• Dậy đi tiểu đêm thì bật đèn trước khi ngồi lên, và không bước đi ngay khi vừa rời giường
• Uống đủ nước trong ngày. Mất nước làm tụt áp khi đứng nặng thêm
• Hoa mắt mỗi lần đứng, hoặc đã có một lần ngã quỵ, là lý do để đi khám chứ không phải để tập nhiều hơn

Bàn chân, giày dép và mắt

• Đi giày hoặc dép có quai sau, đế phẳng và bám; dép tổ ong rộng và dép xỏ ngón là hai thứ hay làm vấp
• Không đi tất trơn trên gạch men hay sàn gỗ; nếu thích đi tất thì chọn loại có hạt cao su dưới đế
• Soi lòng bàn chân mỗi tuần. Móng dài, chai, nứt gót và đau khớp đều làm bước đi đổi dáng
• Khám mắt định kỳ. Đục thuỷ tinh thể và kính nhiều tiêu cự đều làm nhận khoảng cách sai, đặc biệt ở cầu thang
• Kiểm tra tai: nghe kém và chóng mặt kiểu xoay tròn là hai lý do thần kinh thường gặp, và chúng có cách điều trị riêng

Vận động là biện pháp phòng té, không phải phần thưởng sau khi khoẻ

Nằm nhiều vì sợ té làm cơ yếu đi. Cơ yếu lại làm té dễ hơn. Vòng này là nguyên nhân khiến nhiều người giảm đi lại sau cú té đầu tiên rồi té lần hai nặng hơn trong vòng một năm.

Phần đáng giá nhất không phải tập mạnh. Nó là tập thăng bằng và tập sức cơ đùi: đứng lên ngồi xuống khỏi ghế, đứng một chân cạnh bàn, đi gót nối mũi dọc hành lang có tay bám. Người đã có bệnh tim, khớp hay chóng mặt cần được bác sĩ phục hồi chức năng xem trước khi tự đặt ra lịch tập.

Hai ngày sau cú té: theo dõi gì, ghi gì

• Theo dõi mức tỉnh, đau đầu, nôn và dáng đi trong hai ngày đầu, kể cả khi phim chụp bình thường
• Soi lại vùng bầm mỗi ngày; bầm to lên hoặc đau tăng là lý do đi kiểm tra lại
• Ghi lại bối cảnh. Lúc nào, đang làm gì, chân nào, có chóng mặt trước đó không, có uống thuốc mới không
• Hỏi thẳng người bệnh xem họ có đang sợ đi lại — nỗi sợ sau té là một hệ quả cần xử lý, không phải chuyện tự quên
• Mang bản ghi đó tới buổi khám. Bối cảnh của cú té nói nhiều hơn mức độ thương tích

Khi nào nên nhờ người có nghề tới nhà

Đáng gọi trong vài trường hợp. Khi người bệnh té hai lần trong vài tháng, khi vừa ra viện sau một chấn thương, khi gia đình muốn được chỉ cách đỡ và cách di chuyển an toàn, hoặc khi cần một lần đi soát cả căn nhà cùng người biết nhìn. Một buổi như vậy thường đổi được vài thứ mà người sống trong nhà đã quen tới mức không còn thấy.