Hút đờm và chăm sóc đường thở tại nhà: ranh giới an toàn cho người nhà

Gia đình có người nằm lâu, người sau đột quỵ nuốt kém, hay người mang canuyn khí quản thường học cách dùng máy hút trước khi hiểu vì sao đờm ứ lại. Thứ tự đó làm cho máy hút bị dùng nhiều hơn mức cần. Những việc hiệu quả hơn thì bị bỏ.

Trang này nói về phần lớn hơn của việc. Giữ đờm loãng, dùng trọng lực, và đọc được lúc nào đường thở đang xấu đi. Nó không hướng dẫn hút sâu qua canuyn hay qua mũi — kỹ thuật đó phải do nhân viên y tế thực hiện, hoặc do người nhà đã được huấn luyện trực tiếp trên chính người bệnh và chính chiếc máy đó.

Gọi 115 ngay, hoặc đưa tới bệnh viện không chờ thêm

Đường thở là thứ không có thời gian để quan sát thêm. Dừng mọi việc đang làm và gọi cấp cứu khi thấy:

• Tím môi, tím đầu ngón, hoặc da tái xám đi nhanh
• Thở rít, thở co kéo hõm ức và khoảng liên sườn. Phải ngồi mới thở được
• Có khoảng ngừng thở, hoặc nhịp thở chậm lại dần kèm lơ mơ
• Ho ra máu đỏ tươi. Hoặc đờm lẫn máu lượng nhiều
• Sặc dị vật. Nói không ra tiếng, tay bám cổ
• Máy theo dõi hiển thị độ bão hoà oxy tụt và không lên lại sau khi đã chỉnh thế nằm
• Canuyn khí quản bị tuột, bị tắc hẳn. Hoặc không thở qua được

Với người mang canuyn, hai tình huống cuối là cấp cứu đúng nghĩa. Và cần được tập trước. Ngay khi nhận người bệnh về nhà, hãy hỏi người giao hẹn rõ: làm gì đầu tiên nếu canuyn tuột, bộ dự phòng nằm ở đâu, và gọi số nào.

Đờm ứ lại vì ba lý do, và chỉ một lý do cần tới máy hút

Lý do thứ nhất là đờm quá đặc. Thường do thiếu nước, hoặc do không khí quá khô. Lý do thứ hai là người bệnh không ho đủ mạnh, vì yếu cơ, vì đau, vì nằm mãi một thế. Lý do thứ ba là lượng dịch tiết tăng thật sự, do nhiễm trùng hoặc do chính ống đặt trong đường thở.

Hai lý do đầu không giải quyết được bằng cách hút nhiều hơn. Hút chỉ lấy được phần dịch nằm trong tầm ống, trong khi phần gây khó thở thường nằm sâu hơn. Việc có ích thì khác. Làm đờm loãng ra, rồi dùng thế nằm đưa nó lên chỗ ho được.

Ranh giới: phần người nhà làm, phần để điều dưỡng làm

• Người nhà làm: cho đủ nước theo y lệnh, làm ẩm không khí, khí dung theo đúng chỉ định, đổi thế nằm, vệ sinh miệng, lau bên ngoài canuyn, theo dõi và ghi chép
• Người nhà làm được sau khi được dạy tay đôi: hút dịch đọng trong khoang miệng bằng đầu hút cứng, trong giới hạn nhìn thấy được
• Điều dưỡng hoặc bác sĩ làm: hút sâu qua canuyn hoặc qua mũi, thay canuyn trong, xử lý canuyn tắc, đặt lại canuyn tuột, đánh giá khi dịch đổi màu hoặc có mùi
• Không ai nên làm: tự tăng áp lực máy hút, tự nhỏ nước muối vào canuyn để làm loãng đờm, dùng lại ống hút đã dùng, hoặc vỗ rung khi chưa được dạy đúng vùng và đúng lực

Làm loãng đờm trước khi nghĩ tới hút

• Đủ nước là biện pháp làm loãng đờm rẻ nhất. Người nằm lâu hay thiếu nước mà không khát; nước tiểu sẫm là dấu hiệu sớm
• Giữ không khí trong phòng ẩm vừa phải. Điều hoà chạy liên tục làm đờm đặc lại rõ rệt chỉ sau một đêm
• Khí dung chỉ dùng đúng thuốc và đúng số lần đã được chỉ định; không tự thêm thuốc giãn phế quản vì thấy khò khè
• Bình làm ẩm của máy thở hoặc của dây oxy phải đổ nước đúng mức và rửa theo hướng dẫn. Nếu không, nó thành nguồn vi khuẩn
• Vệ sinh miệng hai lần mỗi ngày. Miệng bẩn là nguồn vi khuẩn đi xuống phổi ở người nằm

Thế nằm và vận động là cách dẫn lưu tự nhiên

Phổi không có cơ để tự đẩy dịch ra. Dịch chảy theo trọng lực, nên thế nằm quyết định nó đọng ở đâu. Người nằm ngửa nguyên một đêm sẽ có dịch đọng ở phần sau hai phổi. Đó là nơi viêm phổi hay bắt đầu.

Đổi thế đều đặn. Nâng nửa người trên khi tỉnh, cho ngồi dậy nếu ngồi được, và cho ra khỏi giường nếu bác sĩ đã cho phép. Mỗi lần người bệnh thẳng người lên là một lần thể tích phổi mở ra thêm — không có thuốc nào làm được việc đó.

Nếu bạn đã được hướng dẫn hút miệng: nguyên tắc an toàn

• Chỉ hút khi có lý do: nghe lọc xọc rõ, thấy dịch đọng, người bệnh khó chịu. Không hút theo giờ cho đủ cữ
• Mỗi lần hút tính bằng giây, không tính bằng phút, và nghỉ cho người bệnh thở lại giữa hai lần
• Giữ đúng mức áp lực mà nhân viên y tế đã đặt trên máy. Tăng áp lực không lấy được nhiều đờm hơn, chỉ làm tổn thương niêm mạc và gây chảy máu
• Rửa tay, dùng ống sạch cho mỗi lần. Không đặt đầu ống xuống giường rồi dùng lại
• Vừa hút vừa nhìn mặt người bệnh và nhìn máy theo dõi nếu có. Tím, vã mồ hôi, mạch chậm lại là tín hiệu rút ống ra ngay
• Không đưa ống sâu quá vị trí đã được chỉ. Hút sâu không phải việc của người nhà, kể cả khi ống còn vào được

Bốn việc làm nhiều hơn hại

• Hút định kỳ theo đồng hồ. Mỗi lần hút đều lấy đi một phần oxy, và kích thích niêm mạc tiết thêm dịch
• Nhỏ nước muối vào canuyn để làm loãng đờm: cách này đã bị khuyến cáo bỏ, vì nó đẩy vi khuẩn ở miệng ống xuống sâu
• Vỗ rung sai vùng hoặc sai lực, nhất là ở người loãng xương, người mới mổ lồng ngực, người có rối loạn đông máu
• Tự dùng thuốc long đờm kéo dài. Đờm loãng nhưng người bệnh không ho đủ mạnh thì lượng dịch tăng mà không ra được

Dấu hiệu đường thở đang xấu đi, trước khi thành cấp cứu

• Nhịp thở tăng dần qua từng buổi. Dù chưa khó thở rõ
• Nói ngắt câu, phải nghỉ giữa câu để thở
• Đờm đổi từ trong sang vàng đục hoặc xanh, hoặc bắt đầu có mùi
• Số lần cần hút trong ngày tăng lên so với tuần trước
• Ăn vào là ho, hoặc giọng ướt hơn sau mỗi bữa
• Người bệnh lừ đừ hơn, ngủ nhiều hơn, hoặc ngược lại bứt rứt khó ngủ

Máy móc: một vòng kiểm tra mỗi ngày

• Máy hút: bình chứa chưa đầy, nắp kín, dây không gập, lọc còn khô, và máy lên được áp lực cài đặt
• Rửa bình chứa và dây theo hướng dẫn của hãng, phơi khô hẳn trước khi lắp lại
• Dự trữ ống hút, gạc, nước muối và găng đủ cho vài ngày, để trong hộp kín
• Mất điện là tình huống phải tính trước. Hỏi xem máy có nguồn dự phòng, và có bộ hút tay hay không
• Với người mang canuyn, luôn giữ sẵn trong tầm tay một bộ canuyn cùng cỡ, một bộ nhỏ hơn một số, và máy hút đã cắm điện

Ghi chép, và khi nào gọi người tới nhà

Ghi mỗi ngày bốn thứ. Số lần cần hút, màu và lượng đờm áng chừng, nhịp thở lúc nghỉ, và thân nhiệt. Bốn dòng này cho thấy xu hướng. Xu hướng là thứ phân biệt một ngày nhiều đờm với một đợt viêm phổi đang hình thành.

Nên gọi điều dưỡng tới nhà khi số lần hút tăng dần, khi đờm đổi màu, khi canuyn tới hạn thay, và khi người chăm chính mới nhận việc. Một buổi hướng dẫn trực tiếp đáng giá hơn nhiều video, vì sai sót ở đây nằm trong thao tác và trong lực tay.