Người chăm bệnh kiệt sức: dấu hiệu, cách chia việc và khi nào cần giúp

Trong mọi hồ sơ bệnh án, người chăm không có tên. Họ không được khám, không được theo dõi chỉ số, và không ai hỏi họ ngủ được mấy tiếng. Nhưng chính họ quyết định việc chăm tại nhà kéo được bao lâu. Nên sức của họ là một phần của kế hoạch điều trị. Không phải chuyện riêng.

Trang này viết cho người đang chăm — con chăm cha mẹ, vợ chăm chồng, cháu chăm bà. Nó mô tả những dấu hiệu nên nhận ra ở chính mình, vài cách chia việc đã dùng được, và ranh giới mà tại đó cần tới người có nghề. Nó không chẩn đoán cho ai và không thay một buổi khám nào.

Người chăm cũng có ngưỡng cấp cứu của riêng mình — gọi 115

Kiệt sức lâu ngày không chỉ làm người ta mệt. Nó làm tăng huyết áp, làm đường huyết xấu đi, và ở một số người nó dẫn tới chỗ nguy hiểm thật. Gọi 115 hoặc đi tới bệnh viện ngay, cho chính mình, khi xuất hiện:

• Ý nghĩ muốn chết, muốn tự gây tổn thương cho mình. Hoặc đã nghĩ tới cách làm
• Ý nghĩ muốn làm hại người bệnh. Hoặc một lần đã suýt mất kiểm soát với họ
• Đau ngực, khó thở, tim đập dồn kèm choáng. Hoặc một cơn ngất
• Yếu một bên người, méo miệng, nói khó, đau đầu dữ dội chưa từng có
• Không ngủ được gì suốt nhiều ngày liền. Kèm nhìn thấy hoặc nghe thấy những thứ không có thật
• Lẫn, mất phương hướng. Hoặc không nhớ được những việc vừa làm trong ngày
• Uống rượu hoặc dùng thuốc ngủ tới mức không còn trông được người bệnh

Hai dòng đầu khó nói ra nhất và đáng nói nhất. Chúng là dấu hiệu của một tình trạng có cách điều trị, không phải bằng chứng rằng ai đó là người xấu. Nói với một bác sĩ, một người thân, hoặc bất cứ ai còn tỉnh táo đang ở gần.

Kiệt sức có dấu hiệu, và chúng không giống mệt thường

Mệt vì làm nhiều thì ngủ một đêm là đỡ. Kiệt sức vì chăm bệnh thì không. Nó không chỉ là thiếu nghỉ, mà là nhiều tháng sống trong trạng thái canh chừng. Những dấu hay xuất hiện trước khi người chăm tự nhận ra:

• Ngủ không sâu dù rất buồn ngủ. Tỉnh dậy nhiều lần, nghe cả tiếng trở mình ở phòng bên
• Dễ bực, nói gắt với người bệnh. Rồi tự thấy tội lỗi cả ngày sau đó
• Mất hết hứng thú với những việc trước đây thích, kể cả khi có thời gian rảnh
• Thấy trống rỗng, khóc không rõ lý do, hoặc không còn cảm thấy gì nữa
• Bỏ bữa, ăn vội, tăng cà phê, tăng rượu, tăng thuốc lá
• Bỏ các buổi khám của chính mình và ngừng uống thuốc của chính mình
• Người quen nói mình trông khác hẳn. Trong khi mình không thấy gì thay đổi

Vì sao nó xảy ra kể cả khi tình thương không thiếu

Việc chăm bệnh có vài đặc điểm mà ít công việc nào khác có cùng lúc: nó không có giờ kết thúc, nó đòi phải tỉnh về đêm, nó không có ngày nghỉ, và kết quả của nó thường đi xuống dù người chăm làm đúng hết. Ba điều đầu lấy đi sức. Điều thứ tư lấy đi ý nghĩa, và đó mới là thứ làm người ta sụp.

Vì vậy kiệt sức không phải dấu hiệu yêu thương chưa đủ. Những người gánh nhiều nhất và tự đòi hỏi bản thân nhiều nhất lại thường tới chỗ này sớm hơn người khác.

Chia việc: hỏi cụ thể thay vì hỏi chung

Câu nói có gì cần giúp thì bảo nhé hầu như không bao giờ dẫn tới sự giúp đỡ nào, vì nó đẩy việc nghĩ ra sang người đang không còn sức để nghĩ. Cách chạy được thì khác. Liệt kê việc trước, rồi đưa đúng một việc cho đúng một người.

• Viết ra mọi việc trong một tuần, kể cả việc nhỏ: mua thuốc, đổ túi, giặt, nấu, chở đi khám, gọi hẹn
• Đánh dấu việc buộc phải do mình làm, và việc ai cũng làm được — nhóm thứ hai thường nhiều hơn mình tưởng
• Nhờ theo việc và theo thời điểm. Thứ ba đi lấy thuốc, chủ nhật nấu sẵn cho ba ngày
• Người ở xa cũng có phần. Gọi hẹn, lo giấy tờ, trả hoá đơn, tìm thông tin, gọi điện nói chuyện với người bệnh
• Nhận giúp đỡ kiểu không hoàn hảo. Người khác làm khác cách mình, nhưng vẫn xong việc
• Mỗi tuần giữ một khoảng cho mình và nói ra khoảng đó như một cuộc hẹn, không phải như một nguyện vọng

Giấc ngủ là can thiệp đầu tiên, trước mọi lời khuyên khác

Khi thiếu ngủ nhiều ngày, mọi thứ khác xấu đi. Kiên nhẫn ngắn lại, quyết định kém hơn, nguy cơ ngã và nguy cơ sai thuốc tăng lên. Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải làm sao bớt căng thẳng, mà là đêm nay ai thức.

• Chia đêm với một người thứ hai, kể cả chỉ hai đêm mỗi tuần
• Dời những việc không khẩn ra khỏi ban đêm: thay tã lần cuối muộn hơn, chuẩn bị thuốc từ chiều
• Xử lý nguyên nhân người bệnh thức đêm — đau, bí tiểu, khát, lẫn về chiều — thay vì chịu đựng nó
• Ngủ một giấc ngắn ban ngày khi người bệnh ngủ. Kể cả khi nhà đang bừa
• Nếu người bệnh thức trắng nhiều đêm liền, đó là lý do gọi điện cho người điều trị, không phải lý do để mình cố thêm

Thân thể người chăm cũng cần được chăm

• Lưng là chỗ hỏng trước. Học cách đỡ và trở người bệnh đúng tư thế, và dùng tấm trượt thay vì kéo
• Nâng giường lên tầm hông khi làm việc. Cúi suốt buổi là nguyên nhân hay gặp nhất của đau lưng dai dẳng
• Ăn ba bữa dù không đói. Bỏ bữa rồi ăn bù vào đêm làm giấc ngủ xấu thêm
• Giữ các buổi khám của chính mình và tiếp tục thuốc của chính mình
• Vận động ngắn mỗi ngày, kể cả đi bộ vài vòng quanh nhà, vì nó cải thiện cả giấc ngủ lẫn tâm trạng
• Tiêm phòng cúm cho cả người chăm. Mình nhiễm thì người bệnh nhiễm theo

Tội lỗi và tức giận: hai cảm xúc hay bị giấu nhất

Cảm giác tội lỗi xuất hiện ở mọi phía. Tội lỗi vì đã gắt, vì đi làm, vì nghỉ một buổi, vì nghĩ tới việc thuê người, vì đôi lúc mong mọi chuyện kết thúc. Nó không chứng minh điều gì về nhân cách ai, và nó cũng không làm người bệnh đỡ hơn một chút nào.

Tức giận thì khó thừa nhận hơn nữa. Nhất là khi nó hướng vào người đang bệnh. Nhưng tức giận bị nén lại hay quay ra thành những việc khó sửa hơn: nói nặng, kéo mạnh tay, bỏ mặc trong vài giờ. Nói nó ra với một người ngoài gia đình là cách rẻ nhất để nó không đi tới đó.

Khi người bệnh sa sút trí tuệ hoặc đang ở giai đoạn cuối

Hai tình huống này rút sức theo cách khác. Với sa sút trí tuệ, người chăm bị trách oan, bị nghi ngờ, bị hỏi cùng một câu hàng chục lần, và dần mất đi người mình từng biết dù họ vẫn ở đó. Với giai đoạn cuối, cái đè nặng là biết trước điều gì sẽ tới và sống trong khoảng chờ đó.

Cả hai đều cần được nói ra với ai đó hiểu việc này, và cả hai đều là lý do hợp lệ để tìm hỗ trợ tâm lý. Nỗi đau có từ trước khi mất là chuyện thật, và có tên gọi. Nó không phải sự yếu đuối. Cũng không phải điều đáng tự giấu.

Khi nào cần tới chuyên môn

• Buồn, trống rỗng hoặc mất hứng thú kéo dài quá hai tuần. Gần như cả ngày
• Mất ngủ dai dẳng, sụt cân. Hoặc không tập trung nổi vào những việc đơn giản
• Lo lắng tới mức tim đập dồn, run, hoặc có cơn hoảng
• Uống rượu nhiều hơn, hoặc dùng thuốc ngủ ngoài đơn để chống chọi
• Thấy mình thường xuyên gắt gỏng. Hoặc đã có lần cư xử thô với người bệnh
• Bất kỳ ý nghĩ nào về việc tự gây tổn thương — đây là lý do đi ngay, không phải lý do để chờ xem

Nhờ người tới nhà không phải là thất bại

Thuê người hoặc gọi điều dưỡng ghé nhà thường bị nghĩ thành dấu hiệu con cháu không làm tròn phận. Thực tế thì nó giống việc dùng thang khi phải leo cao: nó đổi kết quả cho cả hai phía, vì người chăm có đêm ngủ, và người bệnh được những việc kỹ thuật làm đúng cách.

Vài mốc đáng nhờ. Tuần đầu sau khi ra viện, khi xuất hiện một việc mới phải làm mỗi ngày như thay băng hay chăm ống, khi người chăm chính phải đi vắng, và khi cả nhà cần được chỉ tận tay một lần rồi tự làm tiếp. Gọi lúc còn gánh được thì chọn được người và chọn được giờ; gọi lúc đã cạn thì nhận những gì còn lại.