Dinh dưỡng cho người bệnh nằm lâu: đạm, nước, táo bón và sụt cân âm thầm

Người nằm lâu ăn ít đi. Nhiều lý do cộng lại: ít vận động nên không đói, thuốc làm mất vị, miệng khô, nuốt chậm, và việc ăn ở tư thế nửa ngồi vốn đã mệt. Trong khi đó nhu cầu đạm của họ lại cao hơn người khoẻ, vì cơ thể đang vừa giữ khối cơ vừa vá những chỗ da đang chịu tì đè.

Khoảng chênh giữa hai điều đó là chỗ xảy ra phần lớn biến chứng, và nó không gây ra triệu chứng nào trong nhiều tuần. Bài này nói về khoảng chênh ấy. Nhìn ra nó, và thu hẹp nó. Mức năng lượng và mức đạm cụ thể cho từng người thì phải do người điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng tính, và trang này không đứng thay cho buổi khám đó.

Bữa ăn phải ngắt lại và gọi 115 trong các tình huống sau

Ăn uống là lúc dễ xảy ra tai biến nhất ở người nằm lâu. Ngừng cho ăn uống ngay, không cố cho hết thìa đang dở, rồi gọi cấp cứu hoặc chuyển tới bệnh viện khi thấy:

• Sặc rồi ho dữ dội không dứt. Giọng ướt và khò khè ngay sau khi nuốt, mặt tím
• Thở gấp, co kéo, hoặc sốt xuất hiện trong ngày sau một lần sặc — hướng tới viêm phổi hít
• Nôn liên tục nhiều giờ, không giữ được ngụm nước nào
• Nôn ra chất như bã cà phê, hoặc phân đen dính như hắc ín
• Lơ mơ, gọi khó đáp, da nhăn khô, mắt trũng. Không có nước tiểu nhiều giờ
• Bụng chướng căng, ấn đau. Không trung tiện và không đi ngoài nhiều ngày
• Co giật, hoặc lú lẫn nặng lên rất nhanh ở người ăn uống kém kéo dài

Lần sặc đầu tiên nên được báo lại dù người bệnh tự hồi phục. Nó là lý do để yêu cầu đánh giá khả năng nuốt, và đánh giá đó quyết định độ đặc của thức ăn trong những tuần sau.

Sụt cân âm thầm: cách phát hiện khi người bệnh không đứng được

Con số đáng theo nhất là cân nặng. Nhưng người không đứng được thì rất khó cân, nên nhà nào cũng bỏ mất chỉ số này. Hệ quả là gia đình chỉ nhận ra khi quần áo đã rộng hẳn, và lúc đó khối cơ đã mất một phần không lấy lại nhanh được.

• Dùng cân ghế hoặc cân giường nếu có. Nếu không, cân mỗi tháng tại cơ sở y tế khi đi tái khám
• Khi không cân được: đo vòng giữa cánh tay bằng thước dây, cùng một bên, cùng một chỗ, mỗi hai tuần
• Theo dõi những dấu gián tiếp. Vòng đeo tay rộng ra, hõm má sâu hơn, xương đòn và xương sườn hiện rõ dần
• Ghi lại lượng ăn thực nhận chứ không ghi lượng dọn ra; chúng khác nhau rất nhiều

Đạm: vì sao người nằm cần nhiều hơn người đi lại

Cơ bị tiêu đi khi không được dùng. Tốc độ tiêu ở người nằm nhanh hơn cảm giác của gia đình. Thêm vào đó, mỗi vùng da đang chịu tì đè và mỗi vết mổ đang lành đều rút đạm từ cùng một kho. Ăn đủ năng lượng mà thiếu đạm thì người bệnh vẫn giữ cân trong khi khối cơ tiếp tục mỏng đi.

• Chia đạm đều ra các bữa thay vì dồn vào bữa trưa; cơ thể dùng được tốt hơn khi rải trong ngày
• Nguồn dễ ăn và dễ nấu. Trứng, cá hấp, thịt băm nấu mềm, đậu hũ, sữa và sữa chua, cháo thịt lọc
• Người bệnh thận hoặc bệnh gan có giới hạn đạm riêng — đừng tự nâng đạm theo bài viết chung nào
• Nếu ăn không nổi lượng cần, hỏi về sữa dinh dưỡng đậm đặc. Đừng cố nhồi thêm cơm

Năng lượng: nhiều hơn trong ít thể tích

Người nằm lâu no rất nhanh. Tăng lượng ăn bằng cách thêm bát thường thất bại. Hướng đi hiệu quả hơn là làm cho mỗi thìa mang nhiều năng lượng hơn, rồi chia thành năm hoặc sáu lần ăn nhỏ trong ngày.

Những cách rẻ và quen. Thêm một thìa dầu ăn vào cháo đã chín, trộn sữa bột vào món sệt, nghiền thêm khoai hoặc đậu vào súp, dùng sữa thay nước khi nấu. Đồ uống cũng nên mang năng lượng vào thời điểm người bệnh tỉnh táo nhất, thường là buổi sáng.

Nước: dấu hiệu thiếu nước ở người cao tuổi khác với người trẻ

Cảm giác khát giảm theo tuổi. Người cao tuổi nằm lâu có thể thiếu nước mà không đòi uống. Và dấu hiệu đầu tiên hay là lẫn hơn, chứ không phải khô môi — nhiều gia đình đi tìm nguyên nhân thần kinh trong khi vấn đề nằm ở ly nước.

• Để nước trong tầm tay và ở dạng dễ uống: ống hút, bình có vòi, hoặc thìa nếu người bệnh nuốt chậm
• Mời uống theo nhịp cố định trong ngày chứ không chờ người bệnh đòi
• Tính cả nước trong cháo, canh, sữa, trái cây mềm vào tổng lượng
• Dấu đáng chú ý. Nước tiểu sẫm và ít, miệng dính, da mu tay nhăn lâu, lẫn tăng về chiều
• Người suy tim hoặc đang lọc máu có giới hạn nước riêng. Mục này không áp cho họ

Táo bón: xử lý theo thứ tự, đừng bắt đầu từ thuốc

Gần như mọi người nằm lâu đều bón. Ba nguyên nhân cùng lúc: ít vận động, ít nước, và thuốc. Nó không phải chuyện nhỏ — bón nặng gây đau, gây lẫn, gây nôn, làm rỉ nước tiểu quanh ống thông, và đôi khi dẫn tới một lần cấp cứu vì tắc ruột.

• Ghi ngày đi ngoài gần nhất mỗi ngày. Đây là chỉ số bị bỏ nhiều nhất trong mọi sổ theo dõi tại nhà
• Tăng nước trước, rồi tăng chất xơ mềm. Khoai, bí, đu đủ, chuối chín, rau nấu nhừ
• Chất xơ mà thiếu nước thì làm bón nặng hơn — hai thứ phải đi cùng nhau
• Tập vận động thụ động hai chân và xoa bụng theo chiều kim đồng hồ vài lần mỗi ngày
• Giữ nhịp: cho người bệnh ngồi bô hoặc ngồi bồn cầu vào cùng một giờ, thường sau bữa sáng
• Thuốc nhuận tràng do người điều trị chọn, và nhóm thuốc giảm đau mạnh thì cần dùng kèm từ đầu, không đợi bón mới tìm

Nuốt khó: độ đặc của thức ăn là một chỉ định, không phải lựa chọn

Khi người bệnh nuốt chậm, ho sau khi uống nước, hay giọng ướt sau mỗi thìa, thì món ăn phải đổi về độ đặc. Không chỉ đổi về mùi vị. Điều ngược với trực giác là nước lọc khó nuốt hơn cháo đặc: chất lỏng loãng chảy nhanh và vào đường thở trước khi phản xạ bảo vệ kịp đóng.

Ai cũng muốn tự quyết độ đặc này cho tiện, nhưng đó là việc cần người đánh giá nuốt làm. Sai một mức thì người bệnh vừa thiếu ăn vừa tăng nguy cơ viêm phổi, và cả hai đều lộ ra muộn.

Miệng, răng và tư thế quyết định phần còn lại

• Vệ sinh miệng hai lần mỗi ngày, kể cả ở người ăn qua ống; miệng bẩn làm mất vị và làm tăng nguy cơ viêm phổi
• Soi tìm nấm miệng. Những đám trắng trên lưỡi và mặt trong má, rất hay gặp và điều trị được
• Kiểm răng giả có còn khít không. Răng giả rộng làm người bệnh bỏ ăn mà không nói ra lý do
• Cho ăn ở thế nửa ngồi, đầu hơi gập về trước, không cho ăn khi người bệnh đang nằm phẳng
• Giữ thế ngồi thêm một lúc sau bữa trước khi hạ xuống; thời lượng cụ thể theo hướng dẫn cho từng người
• Ăn trong phòng yên, tắt tivi, không hỏi chuyện khi người bệnh đang có thức ăn trong miệng

Vitamin, khoáng chất và thực phẩm bổ sung

Người nằm lâu ít ra nắng, ăn ít và đa dạng kém, nên thiếu vi chất là chuyện hay gặp. Nhưng đi mua theo quảng cáo thì vừa tốn vừa có hại: một số vi chất tích lại gây độc, một số làm giảm hấp thu thuốc đang dùng, và nhiều sản phẩm trộn nhiều thành phần mà không ghi rõ liều.

Cách làm an toàn là mang toàn bộ lọ đang uống tới buổi khám, hỏi cái nào cần giữ và cái nào bỏ được, rồi xin xét nghiệm nếu có nghi ngờ thiếu thật. Thực phẩm bổ sung không thay được bữa ăn, và không bù được cho một chế độ thiếu đạm.

Ba con số để mang tới buổi khám

Gia đình thường kể bằng cảm nhận — ăn được, ăn kém, hôm nay đỡ. Người điều trị cần ba thứ đo được. Cân nặng theo tuần, lượng ăn thực nhận trong một ngày bình thường, và ngày đi ngoài gần nhất. Có ba con số đó thì một buổi khám quyết định được việc; thiếu chúng thì buổi khám chỉ đi tới chỗ hẹn gặp lại.

Khi lượng ăn dưới một nửa nhu cầu kéo dài quá một tuần, hoặc cân vẫn xuống dù gia đình đã làm hết những việc trên, đó là lúc cần chuyên gia dinh dưỡng xem lại. Không phải lúc đổi sữa.