Dấu hiệu phải gọi 115 ngay khi đang chăm người bệnh tại nhà

Người nhà thường biết người bệnh của mình rõ hơn bất cứ ai, Nhưng họ hay do dự ở đúng việc quan trọng nhất. Quyết định đây là lúc gọi cấp cứu. Do dự ấy có lý do rất người — sợ làm to chuyện, sợ phiền, và hy vọng rằng chờ thêm một chút thì mọi thứ dịu lại.

Trang này được viết để in ra và dán ở chỗ dễ thấy. Nó không dạy chẩn đoán, vì chẩn đoán không phải việc của gia đình. Nó chỉ giúp phân biệt ba nhóm: gọi ngay, khám trong ngày, và theo dõi ở nhà.

Bảy tình huống gọi 115 trước, hỏi sau

Với bảy tình huống dưới đây, hãy gọi cấp cứu và đưa người bệnh tới bệnh viện ngay. Không cần chắc chắn về nguyên nhân, và không cần đo thêm chỉ số nào:

• Không thở, thở ngáp cá. Hoặc gọi lay mà không có phản ứng gì
• Tím tái. Hoặc phải ngồi dựng lên mới thở được
• Yếu nửa người, méo một bên mặt. Nói đột nhiên khó hiểu
• Đau ngực nặng như bị đè. Lan ra tay hoặc lên hàm, kèm vã mồ hôi
• Máu chảy không cầm được sau khi đã ép chặt một lúc
• Co giật kéo dài. Hoặc co giật liên tiếp mà không tỉnh lại giữa các cơn
• Sốc: da lạnh ẩm, mạch nhanh nhỏ, lơ mơ, nước tiểu ngừng hẳn

Một điều đáng nói trước khi vào chi tiết. Gọi cấp cứu rồi hoá ra không nặng là chuyện bình thường, và không ai phàn nàn. Chiều ngược lại mới là chiều không sửa được.

Cách gọi cho nhanh: nói theo thứ tự này

• Câu đầu tiên là chuyện gì đang xảy ra, nói bằng từ thường: «không thở được», «ngã đập đầu», «yếu nửa người»
• Câu thứ hai là địa chỉ. Nói từ to tới nhỏ, kèm số nhà, tên hẻm, mốc dễ nhận và tầng
• Câu thứ ba là người bệnh bao nhiêu tuổi, còn tỉnh hay không, có bệnh gì nặng sẵn
• Cử một người ra đầu hẻm hoặc xuống sảnh để dẫn đường. Nói rõ người đó mặc áo màu gì
• Mở khoá cửa, bật đèn lối vào. Dọn một lối đủ rộng cho cáng đi qua
• Đừng cúp máy trước khi tổng đài dặn xong, và giữ điện thoại trong tầm tay sau đó

Thần kinh: đột quỵ, co giật, lẫn cấp

• Mặt lệch, tay rơi khi nhấc lên, nói lắp hoặc nói sai từ — ba dấu này đủ để gọi
• Ghi lại giờ cuối cùng người bệnh còn bình thường, và nói giờ đó cho nhân viên y tế
• Nhức đầu dữ dội khác hẳn mọi lần. Nôn vọt, cổ cứng
• Đang co giật: đặt nằm nghiêng, dọn vật cứng quanh đầu, không nhét gì vào miệng, không giữ chặt tay chân
• Người cao tuổi bỗng lẫn nặng lên trong vài giờ: đi khám trong ngày, kể cả khi không sốt
• Không cho uống thuốc hạ áp hay thuốc ngậm dưới lưỡi theo kinh nghiệm trong khi chờ xe

Hô hấp và tim mạch

• Thở nhanh liên tục lúc nghỉ. Nói không trọn câu, co kéo hõm ức
• Khò khè nặng lên nhanh ở người có hen hoặc bệnh phổi mạn. Dùng thuốc cắt cơn mà không đỡ
• Ho ra máu đỏ tươi, hoặc ho ra bọt hồng
• Nhịp tim rất nhanh hoặc rất chậm. Kèm choáng, vã mồ hôi, gần ngất
• Hai chân phù lên nhanh trong vài ngày, kèm khó thở khi nằm. Phải kê nhiều gối
• Sặc dị vật: nếu còn ho được thì để họ ho, nếu không nói được tiếng nào thì gọi ngay và làm theo hướng dẫn của tổng đài

Chảy máu, chấn thương và té

• Ép trực tiếp lên chỗ chảy máu bằng gạc hoặc khăn sạch, ép liên tục và đủ mạnh, đừng mở ra xem liên tục
• Không dùng dây buộc thắt chặt chi khi chưa được hướng dẫn, và không rắc bột hay đắp lá lên vết đang chảy
• Té có đập đầu ở người dùng thuốc chống đông: đi khám ngay, kể cả khi vẫn tỉnh và nói chuyện bình thường
• Nghi gãy xương hoặc đau nhiều ở hông sau khi té: giữ nguyên vị trí, kê đỡ cho đỡ đau, không cố dựng người bệnh lên
• Nôn, buồn ngủ tăng dần, hoặc lẫn sau một cú đập đầu là dấu hiệu phải vào viện
• Bỏng rộng hoặc bỏng sâu: làm mát bằng nước sạch rồi che phủ, không bôi kem đánh răng, mỡ hay nước mắm

Nhiễm trùng nặng ở người cao tuổi: dấu hiệu thường không phải sốt

Ở người trẻ, nhiễm trùng nặng gần như luôn kèm sốt cao. Ở người cao tuổi và người nằm lâu thì không: nhiệt độ có thể bình thường hoặc thấp, trong khi biểu hiện đầu tiên lại là ý thức và sức lực.

• Bỗng nhiên lẫn, nói nhảm. Hoặc ngủ gà không gọi dậy được như thường
• Không còn tự ngồi, tự đứng, tự ăn được như hôm trước
• Thở nhanh hơn thường ngày dù không ho và không khó thở rõ
• Nước tiểu rất ít, sẫm màu, hoặc đục và nặng mùi
• Run lạnh, da lốm đốm tím, tay chân lạnh trong khi người nóng
• Huyết áp thấp hơn hẳn mức quen của chính người bệnh đó

Ba nhóm cần ngưỡng cảnh giác thấp hơn

• Trẻ nhỏ: li bì hoặc khó đánh thức, bỏ bú và bỏ uống hoàn toàn, thở rút lõm, ban đỏ không mất khi ấn, khóc không ra tiếng
• Người cao tuổi: té, lẫn cấp, không ăn uống, và mọi thay đổi xảy ra trong một ngày
• Phụ nữ mang thai: đau đầu dữ dội kèm mờ mắt, đau bụng nhiều, ra máu, phù tăng nhanh, hoặc thai cử động ít hơn hẳn

Sáu việc làm trong lúc chờ xe

• Đặt người bệnh ở thế dễ thở nhất với họ, thường là nửa ngồi. Người lơ mơ thì nằm nghiêng
• Không cho ăn, không cho uống, không cho thuốc gì thêm nếu chưa được dặn
• Gom lại một túi. Giấy tờ tuỳ thân, giấy ra viện gần nhất, danh sách thuốc đang dùng, và toàn bộ hộp thuốc
• Ghi lên giấy những gì đã xảy ra theo giờ. Kèm các con số đã đo được
• Cử một người ở cạnh người bệnh và một người lo liên lạc; đừng để cả nhà cùng gọi điện thoại
• Giữ giọng bình tĩnh và nói cho người bệnh biết đang có xe tới — người đang hoảng nghe được nhiều hơn ta tưởng

Những việc tuyệt đối không làm

• Chở người đang khó thở hoặc đang đau ngực bằng xe máy
• Vắt chanh, đổ nước, hay nhét thuốc vào miệng người đang lơ mơ hoặc đang co giật
• Cạo gió, giật tóc, hay châm kim đầu ngón tay thay cho việc gọi cấp cứu
• Chờ tới sáng vì sợ làm phiền bệnh viện vào ban đêm
• Tự cho thêm liều thuốc huyết áp, thuốc tim hoặc thuốc giảm đau mạnh để cầm cự

Khi nào khám tại nơi ở là đủ, và khi nào thì không

Khám tại nơi người bệnh đang nằm phù hợp với những vấn đề khó chịu nhưng ổn định. Sốt không quá cao ở người không có bệnh nền nặng. Tiêu chảy còn uống được nước. Vết thương cần rửa và băng lại đúng cách, thay băng và thực hiện y lệnh theo kế hoạch, hoặc lấy máu xét nghiệm cho người khó di chuyển.

Nó là lựa chọn sai khi chính thời gian là cách điều trị. Đột quỵ, nhồi máu, chảy máu nhiều, khó thở nặng và sốc đều cần thiết bị và đội ngũ chỉ có ở bệnh viện; mọi phút dành cho việc chờ ai đó di chuyển tới là phút lấy đi của người bệnh. Trong những ca đó, câu trả lời thẳng là gọi 115 và đi, chứ không phải chờ.

Chuẩn bị trước: một trang giấy, dán ở chỗ dễ thấy

Ghi lên đó mấy thứ này. Tên và tuổi người bệnh, các bệnh đang điều trị, dị ứng thuốc, danh sách thuốc hiện dùng kèm liều, tên bác sĩ đang theo, và địa chỉ nhà viết đầy đủ như cách nói cho người lạ. Dán cạnh giường, và chụp một tấm ảnh lưu trong điện thoại của hai người trong nhà.

Trang giấy này tiết kiệm được nhiều phút ở phòng cấp cứu, nơi câu hỏi đầu tiên luôn là người bệnh đang dùng thuốc gì. Và nó có giá trị nhất đúng vào lúc không ai trong nhà còn nhớ nổi một cái tên thuốc nào.