Chăm sóc ống thông tiểu tại nhà: hệ thống kín, túi dẫn và dấu nhiễm khuẩn

Ống thông tiểu lưu giải quyết một việc rất cụ thể: nước tiểu ra được khi người bệnh bí tiểu, hoặc khi vết loét vùng cùng cụt không được phép ướt. Cái giá của nó cũng cụ thể. Một đường thẳng từ bên ngoài vào bàng quang, mở suốt ngày suốt đêm.

Phần lớn việc chăm ở nhà vì thế chỉ xoay quanh một câu hỏi: giữ cho đường đó sạch và cho nước tiểu chảy thông. Bài này mô tả phần gia đình làm; việc đặt ống, đặt lại, thay ống và xử lý khi ống không thông thuộc về người được huấn luyện, và trang này không hướng dẫn những việc đó. Nó cũng không khám bệnh thay cho ai. Mọi thay đổi về ống và về thuốc đều do người điều trị quyết.

Dừng mọi việc và gọi cấp cứu 115 khi thấy các dấu này

Nhiễm khuẩn từ đường tiểu có thể vào máu trong vòng một ngày, và ở người cao tuổi nó thường không mở màn bằng sốt. Gọi 115 hoặc đưa tới bệnh viện ngay khi gặp:

• Sốt kèm rét run thành cơn. Hoặc hạ nhiệt độ bất thường ở người đang nằm
• Lẫn hẳn, lơ mơ, gọi khó đáp lời. So với hôm trước, mà không có nguyên nhân khác
• Đau vùng hông lưng một hoặc hai bên. Đau lan ra sau, ấn vào rất đau
• Mạch nhanh, thở nhanh, huyết áp tụt, da lạnh ẩm, đầu ngón tím
• Không ra nước tiểu trong nhiều giờ dù ống vẫn còn tại chỗ và vẫn uống nước
• Chảy máu đỏ tươi qua ống. Hoặc máu cục làm nghẽn đường dẫn
• Ống tuột hẳn ra ngoài. Hoặc bị kéo mạnh, và sau đó đau dữ dội

Hai dòng cuối không phải việc để tự sửa. Đừng đẩy ống vào lại, đừng cố luồn tiếp, đừng bơm bất cứ thứ gì vào. Che chỗ đó bằng gạc sạch, giữ nguyên tư thế, và gọi người có nghề.

Nguyên tắc số một: hệ thống đóng thì đừng mở ra

Ống, dây dẫn và túi chứa được thiết kế thành một khối kín. Mỗi lần tháo chỗ nối ra là một lần mời vi khuẩn vào, và nguy cơ đó dồn lại theo số lần tháo chứ không theo việc tay có sạch hay không.

Nghĩa là: không tháo chỗ nối để đổi túi cho tiện, không tháo để tắm, không tháo để đo cho dễ. Việc đổi túi theo hạn và lấy nước tiểu để xét nghiệm đều có cách làm riêng, do điều dưỡng thực hiện hoặc chỉ cho đúng người bệnh này.

Túi dẫn: ba chuyện về độ cao và một chuyện về sàn nhà

• Túi luôn thấp hơn bàng quang, mọi lúc. Kể cả khi di chuyển người bệnh từ giường sang xe lăn
• Túi không bao giờ chạm sàn — treo vào thành giường hoặc giá, không đặt xuống đất rồi quên
• Dây dẫn không gập, không kẹp dưới thân người. Không vòng cao hơn mức túi tạo thành đoạn ứ nước
• Nâng túi lên cao hơn bụng dù chỉ trong lúc bế người bệnh là làm nước tiểu đã chảy ra quay ngược vào — đây là lỗi hay gặp nhất khi cả nhà cùng đỡ
• Đổ túi khi được chừng hai phần ba, qua van xả ở đáy. Không mở chỗ nối phía trên
• Vòi xả sau khi đổ phải lau sạch và gài lại vào ổ của nó. Không để lủng lẳng chạm thành chậu

Chân ống và vùng kín: rửa mỗi ngày, không chà

Vi khuẩn đi vào theo bề mặt ngoài của ống, nên chỗ ống ra khỏi cơ thể là nơi đáng chăm nhất. Việc này đơn giản. Nhưng phải làm hằng ngày, và sau mỗi lần đi ngoài.

• Rửa bằng nước sạch và xà phòng dịu. Lau từ chỗ ống ra phía ngoài, rồi thấm khô
• Không dùng dung dịch sát khuẩn mạnh. Không bôi kem kháng sinh quanh chân ống nếu không có chỉ định
• Lau theo chiều từ trước ra sau ở nữ; ở nam thì kéo nhẹ da quy đầu để rửa rồi trả lại đúng vị trí
• Cố định ống vào mặt trong đùi hoặc bụng bằng miếng dán chuyên dụng, đổi bên mỗi ngày
• Để một đoạn ống hơi lỏng giữa cơ thể và chỗ cố định, cho người bệnh trở mình mà ống không bị kéo
• Rửa tay trước và sau mỗi lần chạm vào ống, dây hay túi — kể cả chỉ để nhìn

Nước uống và màu nước tiểu

Nước tiểu loãng và chảy đều là dấu hiệu tốt nhìn thấy được mỗi ngày. Trừ khi có hạn chế nước vì bệnh tim hay bệnh thận, hãy giữ lượng uống đều trong ngày thay vì uống dồn một lần vào buổi tối.

Màu nước tiểu đổi theo thức ăn, thuốc và lượng nước, nên một ngày sẫm hơn không phải chuyện phải báo ngay. Đáng báo thì khác. Màu sẫm kéo dài vài ngày, có mùi rất nặng, có cặn trắng đóng thành đám, hoặc lượng nước tiểu giảm hẳn so với mọi hôm.

Nhiễm khuẩn: phân biệt với chuyện thường gặp

Người có ống thông lưu lâu ngày gần như luôn có vi khuẩn trong nước tiểu, và nước tiểu đục đôi lúc không có nghĩa là đang nhiễm khuẩn cần chữa. Đây là lý do không nên tự đi mua kháng sinh mỗi lần thấy nước tiểu khác màu: làm vậy nhiều lần thì tới lúc nhiễm khuẩn thật, thuốc không còn chỗ dùng.

• Đáng gọi người xem. Sốt mới xuất hiện, đau hông lưng, lẫn tăng, ớn lạnh, nước tiểu có máu
• Thường gặp và chưa phải cấp cứu. Nước tiểu hơi đục sau một ngày uống ít, mùi thay đổi theo món ăn
• Không tự dùng kháng sinh còn lại từ đợt trước. Và không chia thuốc của người khác
• Nếu được yêu cầu lấy nước tiểu xét nghiệm, hãy để điều dưỡng lấy đúng cách — lấy từ túi chứa cho ra kết quả sai hướng
• Người bệnh đái tháo đường, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, hoặc vừa xạ trị vùng chậu cần ngưỡng cảnh giác thấp hơn

Co thắt bàng quang và rỉ nước tiểu quanh ống

Cảm giác buồn tiểu dữ dội dù đã có ống, hoặc nước tiểu rỉ ra quanh chân ống, là chuyện hay xảy ra và hay bị hiểu thành ống quá nhỏ. Thường thì nguyên nhân ngược lại. Bàng quang đang co thắt vì bị kích thích, vì táo bón nặng chèn vào, hoặc vì ống đang bị kéo.

Kiểm ba thứ dễ nhất trước khi gọi. Dây có bị gập hay kẹp không, người bệnh có bón nhiều ngày không, miếng cố định có đang căng không. Rỉ nước tiểu kéo dài, kèm đau hoặc kèm sốt, thì để điều dưỡng xem — đổi cỡ ống là quyết định của người đặt, không phải của gia đình.

Tắm, đi lại và ra khỏi nhà

• Tắm vòi sen được. Giữ nguyên hệ thống kín, lau khô vùng chân ống sau đó
• Dùng túi chân khi người bệnh còn đi lại, và đổi sang túi lớn vào buổi đêm — việc đổi này phải theo cách đã được chỉ, không tự tháo chỗ nối
• Mang theo một bộ dự phòng khi ra ngoài. Và biết trước nhà vệ sinh ở đâu để đổ túi
• Mặc quần rộng, tránh cạp chun đè lên đường dây
• Nếu người bệnh hay lẫn và từng tự rút ống, hãy nói chuyện này với người điều trị — có cách bố trí an toàn hơn là buộc tay

Ghi chép giúp bác sĩ quyết định nhanh hơn

• Ngày đặt ống và ngày hẹn thay — dán ở chỗ dễ thấy, vì không ai nhớ mốc này sau vài tuần
• Lượng nước tiểu mỗi ngày. Hoặc ít nhất số lần đổ túi, và túi có đầy hay không
• Những lần sốt, lần đau hông lưng, lần tắc và lần rỉ, kèm ngày
• Mỗi lần ống được thay hoặc được xử lý, ai làm và vì sao
• Danh sách thuốc hiện dùng, vì nhiều thuốc đổi màu nước tiểu và đổi cả cách đọc triệu chứng

Mục tiêu dài hạn là rút ống, không phải chăm ống cho giỏi

Ống thông lưu càng lâu thì nguy cơ nhiễm khuẩn, sỏi và tổn thương niệu đạo càng tăng. Vì thế mỗi lần tái khám nên có một câu được hỏi lại: hôm nay còn cần ống nữa không, và nếu còn thì vì lý do gì. Nhiều ống được lưu thêm hàng tháng chỉ vì không ai nêu câu đó ra.

Khi có kế hoạch rút, hãy hỏi trước điều gì sẽ xảy ra sau đó. Tiểu lắt nhắt vài ngày đầu là chuyện thường. Còn bí tiểu trở lại thì cần gọi ngay. Gia đình biết trước hai khả năng này sẽ không hoảng, và cũng không bỏ qua cái đáng lo.