Chăm người cao tuổi sa sút trí tuệ tại nhà: an toàn, ăn uống, lú lẫn về chiều

Sa sút trí tuệ không phải một trí nhớ kém đi. Nó là việc một người dần mất khả năng tự lo cho mình, trong khi vẫn còn nguyên cảm xúc, lòng tự trọng và ký ức xa. Phần khó nhất không nằm ở kỹ thuật. Nó nằm ở chỗ phải điều chỉnh kỳ vọng mỗi vài tháng.

Gia đình hỏi nhiều nhất ba thứ. Làm sao để nhà bớt nguy hiểm, làm sao cho ăn được, và làm gì với những buổi chiều khó. Nó không bàn thuốc — chẩn đoán và điều trị là việc của bác sĩ chuyên khoa.

Gọi 115 hoặc đưa tới bệnh viện ngay, không chờ lịch hẹn

Bệnh này tiến triển theo tháng và năm. Mọi thay đổi diễn ra trong một ngày đều phải được coi là chuyện khác, không phải là bệnh nặng thêm. Gặp những dấu hiệu dưới đây thì gọi 115 hoặc đưa người bệnh tới bệnh viện ngay:

• Lẫn nặng lên rõ rệt trong vài giờ. Nhìn thấy hoặc nghe thấy thứ không có, kích động chưa từng có
• Buồn ngủ nhiều bất thường, gọi khó đáp lời. Hoặc không nhận ra người thân như mọi ngày
• Vừa té và có đập đầu. Nhất là ở người đang dùng thuốc chống đông
• Yếu một bên người, méo miệng, nói khó mới xuất hiện
• Sốt, thở gấp. Hoặc tiểu buốt tiểu đục kèm lẫn tăng
• Ngưng ăn uống hoàn toàn, hoặc nôn nhiều lần trong ngày
• Co giật, hoặc ngất không rõ lý do

Lẫn tăng trong một ngày: nghĩ tới nguyên nhân chen vào

Trạng thái lẫn cấp ở người cao tuổi hầu như luôn có nguyên nhân tìm được, và những nguyên nhân đó đều chữa được nếu tìm ra sớm. Thường gặp nhất là nhiễm trùng đường tiểu, viêm phổi, táo bón nhiều ngày, mất nước, đau mà không nói ra được, thiếu ngủ, và một thuốc mới được thêm vào.

Vì vậy phản xạ đúng là đi tìm nguyên nhân. Không phải tăng thuốc an thần. Thuốc ngủ và thuốc chống loạn thần dùng không đúng chỗ ở nhóm này làm tăng té, tăng lẫn, và tăng nguy cơ nặng hơn — chúng chỉ nên dùng khi bác sĩ cân nhắc kỹ.

An toàn nhà ở: đi một vòng và sửa những thứ rẻ nhất trước

• Dọn lối đi: dây điện, thảm rời, chậu cây, ghế đẩu, đồ xếp dưới sàn — té là biến cố làm đổi hẳn tiên lượng
• Thắp đèn đêm ở hành lang và lối vào nhà vệ sinh; để đèn mờ suốt đêm thay vì tắt hẳn
• Lắp tay nắm bám trong nhà vệ sinh và cạnh bồn cầu. Dùng thảm chống trượt trong buồng tắm
• Khoá hoặc cất thuốc, dao, bật lửa, chất tẩy rửa, và rượu vào nơi không mở được dễ dàng
• Bếp gas là nguy cơ cụ thể. Đóng van khi không nấu, hoặc chuyển sang bếp điện có tự ngắt
• Hạ nhiệt độ bình nước nóng để tránh bỏng khi người bệnh mở vòi một mình
• Dán ảnh hoặc chữ to lên cửa từng phòng; người bệnh nhớ hình ảnh lâu hơn nhớ vị trí

Đi lang thang và chuyện ra khỏi nhà

Đi lang thang hiếm khi vô nghĩa. Người bệnh thường đang đi tìm một việc cũ: đi làm, đón con, về nhà cha mẹ. Ngăn bằng cách giữ chặt thường làm họ kích động hơn; giải quyết bằng cách cho họ một việc để làm thì ít xung đột hơn nhiều.

• Gắn chuông nhỏ hoặc cảm biến ở cửa ra vào để người nhà biết khi cửa mở
• Cho người bệnh mang theo giấy ghi tên và số liên lạc trong áo hoặc trong túi, mỗi ngày
• Chuẩn bị trước một ảnh chân dung mới và bản mô tả hình dáng, phòng khi phải nhờ người tìm giúp
• Cho đi bộ cùng người thân vào giờ nhất định; đi đủ trong ngày làm giảm hẳn việc muốn đi vào buổi tối
• Nói trước với vài nhà quanh đó, nhất là ở hẻm nhỏ nơi người quen nhận ra nhau

Ăn uống khi người bệnh quên ăn hoặc từ chối ăn

• Ăn cùng giờ, cùng chỗ, cùng bộ bát đĩa. Nếp quen làm được việc mà lời nhắc không làm được
• Bày ít món một lúc. Cả mâm nhiều món làm người bệnh không biết bắt đầu từ đâu rồi bỏ bữa
• Dùng bát màu tương phản với thức ăn. Người bệnh thị giác kém phân biệt sẽ nhìn ra thức ăn rõ hơn
• Cho món ăn bằng tay nếu dùng thìa đã khó. Cơm nắm nhỏ, miếng trứng, miếng chuối
• Người lớn tuổi thường mất cảm giác khát. Chủ động mời nước nhiều lần thay vì chờ họ xin
• Từ chối ăn thường không phải vì không muốn: hãy kiểm miệng xem có loét, có nấm, răng giả có lỏng, hoặc có bị táo bón
• Ho hoặc giọng ướt sau khi uống nước là dấu hiệu nuốt kém — việc này cần được đánh giá, không nên tự làm đặc thức ăn theo phỏng đoán

Lú lẫn về chiều: chuẩn bị trước thay vì xử lý khi đã xảy ra

Nhiều người bệnh bứt rứt hơn vào lúc trời sẫm. Hãy làm cho buổi chiều bớt rối. Bật đèn sáng lên trước khi trời tối, giảm tiếng ồn, giảm số người trong phòng, và chuyển những việc cần nhiều hợp tác sang buổi sáng.

Khi cơn đã xảy ra, đừng tranh luận về thực tế. Hỏi họ đang lo chuyện gì, đồng ý với cảm xúc, rồi chuyển hướng sang một việc quen tay — gấp khăn, lau bàn, nhặt rau, nghe một bài hát cũ. Tranh đúng sai làm cơn dài hơn. Nó không thay đổi được điều họ đang tin.

Ba thói quen đổi được không khí trong nhà

• Nói một ý trong một câu. Đứng trước mặt, gọi tên trước khi nói, chờ lâu hơn bạn tưởng rồi mới nhắc lại
• Hỏi câu có hai lựa chọn thay vì câu mở: «cháo hay bún» dễ trả lời hơn «bà muốn ăn gì»
• Không kiểm tra trí nhớ của họ. Những câu như «mẹ không nhớ con là ai à» chỉ tạo ra xấu hổ, không tạo ra ký ức

Thuốc: ba cái bẫy hay gặp

• Uống trùng thuốc vì hai bác sĩ kê ở hai thời điểm — mang toàn bộ hộp thuốc đi mỗi lần tái khám
• Người bệnh tự uống lại vì không nhớ đã uống: dùng hộp chia ô theo ngày và giao cho đúng một người phụ trách
• Thuốc an thần, thuốc dị ứng và thuốc chống co thắt tiết niệu có thể làm lẫn nặng hơn ở người cao tuổi; bất kỳ thuốc mới nào mà kèm lẫn tăng đều đáng báo lại

Vệ sinh và phẩm giá

Tắm là việc gây xung đột nhiều nhất, vì nó liên quan tới chuyện cởi áo trước mặt con cháu. Cách giảm xung đột không nằm ở thuyết phục. Nó nằm ở sắp xếp: phòng ấm trước khi vào, vòi sen cầm tay thay vì xối từ trên, ghế để ngồi, và giữ khăn che phần thân trong lúc tắm từng vùng.

Với chuyện đại tiểu tiện, hãy mời đi vệ sinh theo giờ. Đừng chờ họ nói. Và nếu đã phải dùng tã, đừng nói về nó trước mặt khách — những thứ nhỏ như vậy quyết định việc người bệnh còn hợp tác hay không.

Người chăm kiệt sức là một tình trạng cần được xử lý

Chăm một người sa sút trí tuệ là công việc nhiều năm, không nghỉ cuối tuần, và phần nặng nhất là nỗi buồn khi người thân dần không còn nhận ra mình. Mất ngủ dài, hay nổi nóng, hay khóc, và cảm giác tội lỗi vì đã nổi nóng là những dấu hiệu nên được nói ra với bác sĩ, không phải chịu đựng cho qua.

Chia phiên, nhờ người hỗ trợ tại nhà vài buổi mỗi tuần, và xin đánh giá lại định kỳ để điều chỉnh kế hoạch — đó là những việc giữ cho người bệnh được ở nhà lâu hơn. Gia đình trụ được thì người bệnh mới được ở nhà.