Chăm sóc giảm nhẹ tại nhà cho người bệnh ung thư giai đoạn cuối

Khi mục tiêu điều trị chuyển từ kéo dài sự sống sang làm cho những ngày còn lại dễ chịu hơn, phần lớn công việc rời khỏi bệnh viện và về nhà. Nó không nhẹ hơn, chỉ khác đi. Thay vì theo một phác đồ có lịch rõ ràng, gia đình phải đọc từng ngày một và nhận ra đâu là lúc gọi người.

Trang này viết cho người nhà đang chăm một người bệnh ung thư giai đoạn cuối ở nhà. Nó mô tả phần việc gia đình nắm được, và nói rõ phần nào phải để nhân viên y tế làm. Nó không chẩn đoán cho ai. Và không đứng vào chỗ của một lần thăm khám.

Gọi 115 ngay cả khi mục tiêu điều trị đã là giảm nhẹ

Chọn chăm giảm nhẹ không có nghĩa là bỏ cấp cứu. Có những tình huống xử trí được, và để chúng diễn ra tới cùng tại nhà là để người bệnh chịu đau vô ích. Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa tới bệnh viện ngay khi thấy:

• Khó thở tăng nhanh trong vài giờ. Phải ngồi dậy mới thở nổi, môi và đầu ngón tím lại
• Chảy máu không cầm được. Nôn ra máu, ho ra máu cục, máu chảy ồ ạt từ khối u hoặc từ vết loét
• Co giật. Hoặc lơ mơ đi rất nhanh trong một buổi mà không phải vì thuốc vừa được tăng
• Đau bùng lên dữ dội khác hẳn mọi lần, nhất là đau lưng kèm yếu hai chân hoặc bí tiểu
• Sốt cao kèm rét run. Tay chân lạnh, mạch nhanh, huyết áp tụt
• Không có nước tiểu suốt nhiều giờ liền dù vẫn uống được
• Một cú té có đập đầu. Hoặc đau chói ở hông, vai, cột sống ngay sau khi di chuyển

Dòng cuối cần nhắc riêng. Ung thư ở giai đoạn này làm xương giòn hơn và gãy sau cả những va chạm nhẹ. Đau nhói đột ngột tại một điểm xương sau khi trở mình là lý do để chụp phim, không phải lý do để nâng thuốc giảm đau rồi chờ xem sao.

Đau: uống theo giờ, và nói ra khi thuốc ngắn dần

Đau trong giai đoạn này hiếm khi tự lui. Cách dùng thuốc vì vậy cũng khác với lúc đau răng hay đau lưng thông thường. Thuốc được kê để uống vào những giờ cố định, kể cả lúc người bệnh đang dễ chịu, bởi một cơn đã lên tới đỉnh thì khó kéo xuống hơn nhiều so với việc giữ cho nó đừng lên.

Việc của gia đình là giữ đúng giờ. Ghi lại đáp ứng, và báo khi hiệu quả rút ngắn lại. Thuốc hết tác dụng trước cữ sau là một thông tin cần chuyển đi, không phải chuyện phải chịu đựng cho qua đêm. Việc đặt loại và liều thuộc về người điều trị: đừng tự nâng, đừng tự bỏ một cữ vì hôm nay thấy đỡ, đừng lấy thuốc còn lại của người khác ra dùng.

Khó thở ngoài cơn cấp: những thứ có tác dụng thật

Cảm giác ngạt làm cả người bệnh và cả nhà hoảng, rồi chính sự hoảng đó làm nhịp thở xấu thêm. Hãy loại trừ những dấu ở trên trước. Rồi phần nhiều thứ giúp được lại không phải thuốc.

• Mở cửa sổ và bật một chiếc quạt nhỏ hướng vào mặt — luồng khí mát trên da mặt làm dịu cảm giác ngạt
• Cho người bệnh ngồi hơi chồm về trước. Hai tay chống lên gối hoặc lên mặt bàn cho vai được đỡ
• Nói chậm, ngồi ngang tầm mắt. Dẫn người bệnh thở ra dài hơn thở vào
• Giảm việc phải nói và phải nhai trong lúc đang mệt. Để sẵn nước trong tầm tay
• Nếu đã có oxy tại nhà theo chỉ định thì dùng đúng mức đã được đặt. Không tự xoay núm lên
• Lau hoặc hút dịch ở miệng chỉ làm khi đã được hướng dẫn cho chính người bệnh này, và chỉ ở miệng

Khi người bệnh không còn muốn ăn

Đây là chỗ gia đình đau nhất và cũng dễ làm sai nhất. Khối u làm cơ thể phá khối cơ nhanh hơn bình thường, và cảm giác thèm ăn tắt đi vì bệnh chứ không vì người bệnh thiếu ý chí. Ép ăn ở giai đoạn này gây nôn, gây sặc, và biến mỗi bữa thành một cuộc giằng kéo mà cả hai phía đều thua.

Mốc để đổi cách nghĩ khá rõ. Khi sụt cân đi cùng việc người bệnh nằm nhiều hơn theo từng tuần, mục tiêu của bữa ăn không còn là tăng cân mà là dễ chịu. Hãy trao đổi điều này với người điều trị, vì nó đổi cả danh sách thuốc lẫn cách gia đình đong đếm một ngày thế nào là tốt.

• Chia bữa rất nhỏ, dọn ra bằng đĩa nhỏ. Một đĩa đầy đã đủ để người bệnh chối từ
• Chọn món nguội hoặc âm ấm. Nếu hơi nóng của thức ăn gây nôn
• Để người bệnh tự chọn món. Kể cả khi món đó không cân đối về dinh dưỡng
• Ưu tiên món mềm, nhiều năng lượng trong ít thể tích; đồ uống dinh dưỡng chỉ dùng khi đã được tư vấn
• Vệ sinh miệng trước bữa. Miệng khô và nấm miệng làm mất vị, mà cả hai đều xử lý được
• Không truyền dịch hay nuôi ăn qua ống chỉ vì thấy người bệnh ăn ít — đó là quyết định có chỉ định riêng

Táo bón, khô miệng và buồn nôn đi kèm thuốc giảm đau

• Táo bón gần như luôn xuất hiện với thuốc giảm đau nhóm mạnh và nó không tự hết. Hỏi về thuốc nhuận tràng ngay từ hôm bắt đầu, đừng đợi tới ngày thứ tư
• Ghi ngày đi ngoài gần nhất lên cùng tờ giấy ghi thuốc; không ai nhớ nổi mốc này nếu không viết xuống
• Khô miệng: nhấm từng ngụm nhỏ, mảnh đá nhỏ, bôi ẩm môi, lau khoang miệng bằng gạc mềm nhiều lần trong ngày
• Buồn nôn: ăn trước khi quá đói, tránh mùi bếp, ngồi thêm một lúc sau ăn; thuốc chống nôn có trong y lệnh thì dùng đúng như đã kê
• Bụng chướng căng, nôn liên tục không giữ được nước, hoặc bí trung đại tiện nhiều ngày là tình huống phải gọi người. Không phải tình huống đổi món

Mê sảng và những ngày cuối: nhận ra sớm thì xử trí được

Lẫn lộn tăng lên, nói lộn giờ giấc, nhìn thấy người không có ở đó, đêm thức ngày ngủ — những biểu hiện này rất hay bị đọc thành suy sụp tinh thần hoặc thành tác dụng tất yếu của thuốc, rồi bỏ qua. Phần nhiều chúng sửa được. Nguyên nhân chen vào thường là: nhiễm trùng, thiếu nước, bí tiểu, táo bón nặng, canxi máu tăng, hoặc một thuốc mới thêm vào tuần trước.

Hãy báo cho người điều trị. Đừng tự giữ người bệnh yên bằng cách tăng thuốc ngủ. Trong lúc chờ, để phòng sáng vừa đủ, bớt người, bớt tiếng, nói tên mình mỗi lần bước vào, và không tranh luận với nội dung mà người bệnh đang tin là thật.

Da và tư thế: việc lặp lại mỗi ngày, nhưng đổi tiêu chí

• Trở mình nhẹ hơn và thường hơn, nhưng theo cảm giác dễ chịu của người bệnh; cuối đời thì sự thoải mái đứng trước một lịch cứng
• Soi vùng xương cụt, hai gót và hai bên hông mỗi lần thay tã — da ở giai đoạn này mỏng và hỏng rất nhanh
• Dưỡng ẩm chỗ da khô, giữ ga giường phẳng. Nhấc người bệnh bằng khăn lót thay vì kéo trượt trên mặt giường
• Giữ môi, mắt và mũi đủ ẩm. Người thở bằng miệng sẽ nứt môi trong một đêm
• Nếu có vết loét do khối u, việc chọn gạc và nhịp thay băng nên do điều dưỡng đặt, nhất là khi vết có mùi hoặc rỉ máu

Những việc không thuộc về người nhà

• Đổi liều hoặc đổi loại thuốc giảm đau, thuốc ngủ, thuốc chống nôn
• Tự tiêm, tự truyền dịch, tự gắn hay tháo bất kỳ đường truyền nào
• Đặt hoặc đặt lại ống thông dạ dày, ống thông tiểu, canuyn khí quản
• Cắt lọc mô hoại tử, rút dẫn lưu, cắt chỉ khâu
• Dùng thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm bổ sung song song mà không nói với người điều trị — tương tác là chuyện có thật và không nhìn thấy được từ bên ngoài

Hỏi về nguyện vọng, sớm hơn lúc bạn muốn hỏi

Có hai câu nên được hỏi khi người bệnh còn tỉnh và còn nói được: họ muốn ở đâu khi tình trạng xấu đi, và có việc gì họ không muốn làm nữa. Để càng muộn thì càng nhiều quyết định bị đẩy sang cho người đang kiệt sức vào lúc một hai giờ sáng.

Ghi lại câu trả lời, cho những người thân khác biết, và nói với bác sĩ điều trị. Việc này không rút ngắn thời gian của ai. Nó chỉ làm cho những ngày còn lại được dùng theo ý của chính người bệnh.