Chăm sóc người bệnh suy tim tại nhà: cân mỗi sáng, phù, muối và đợt cấp

Suy tim là bệnh mà phần lớn kết quả được quyết định ở nhà, giữa hai lần tái khám. Thuốc do bác sĩ chọn. Nhưng việc tim có bị dồn thêm nước hay không thì phụ thuộc vào bát canh, vào việc có nhớ uống thuốc lợi niệu buổi sáng, và vào việc có ai để ý khi cân nhích lên ba hôm liền.

Bài này viết cho người nhà. Nó không đặt ra liều thuốc và không thay thế việc khám bệnh — mức độ bệnh của từng người chỉ đọc được từ kết quả đo ở đó. Nó nói về những việc làm mỗi ngày. Và về cách nhận ra một đợt cấp trước khi nó thành đêm cấp cứu.

Khó thở kiểu này là cấp cứu — gọi 115, đừng chờ sáng

Suy tim mất bù có thể đi từ khó chịu sang nguy hiểm trong vài giờ. Gọi 115 hoặc đưa tới bệnh viện ngay khi gặp:

• Khó thở dữ dội khi nằm. Phải ngồi thẳng hoặc chồm ra trước mới thở được
• Ho ra bọt hồng hoặc bọt trắng nhiều. Nghe lọc xọc khắp hai phổi
• Đau ngực như bị đè, lan ra vai, hàm hoặc tay trái. Kèm vã mồ hôi lạnh
• Tim đập rất nhanh hoặc rất chậm kèm choáng, hoặc có cơn ngất
• Môi và đầu ngón tím, thở gấp. Nói không hết được một câu
• Lẫn đột ngột, lơ mơ, hoặc yếu một bên người
• Cân tăng rất nhanh trong vài ngày. Đi cùng khó thở tăng và phù lan lên bụng

Trong lúc chờ xe, cho người bệnh ngồi dựa cao thay vì cho nằm xuống, mở thoáng cửa, nới cổ áo, và không cho uống thêm nhiều nước. Nếu đã có thuốc dùng khi khẩn theo y lệnh riêng thì dùng đúng như đã được hướng dẫn, không thêm liều lợi niệu theo ý mình.

Cân mỗi sáng: phép đo tại nhà nói trước mọi triệu chứng

Nước ứ lại trước khi phù lộ ra. Cân nhìn ra nó trước khi mắt thấy. Một kilôgam nước không làm ai thấy khác đi, nhưng vài kilôgam trong vài ngày thì đã là một đợt mất bù đang hình thành.

• Cân vào cùng một thời điểm. Buổi sáng, sau khi đi tiểu, trước khi ăn
• Mặc lượng quần áo tương tự mỗi lần. Dùng đúng một chiếc cân, đặt trên mặt sàn cứng
• Ghi lại thành cột ngày — một con số lẻ không nói gì, xu hướng ba ngày mới nói
• Mốc đáng gọi điện cho người điều trị. Tăng khoảng một kilôgam trong một ngày, hoặc hai kilôgam trong ba ngày
• Cân giảm nhanh bất thường cũng cần báo. Nó có thể là dấu hiệu dùng lợi niệu quá tay
• Mang sổ cân tới mọi lần tái khám. Đây là dữ liệu đáng giá mà gia đình đưa được cho bác sĩ

Phù: ấn ở đâu và ấn thế nào

Phù do tim thường bắt đầu ở nơi thấp nhất của cơ thể. Người còn đi lại thì phù hai mắt cá và cẳng chân; người nằm cả ngày thì phù ở vùng cùng cụt và mặt sau hai đùi, nên nhìn chân không thấy gì mà người vẫn đang ứ nước.

Cách kiểm đơn giản. Ấn ngón tay vào mặt trước xương chày khoảng vài giây rồi bỏ ra, và xem vết lõm có giữ lại không. Làm cùng một chỗ, cùng một giờ mỗi ngày, rồi ghi lại là có hay không — việc so sánh với hôm qua quan trọng hơn việc mô tả nặng nhẹ.

Muối: con số không nằm ở lọ muối

Phần lớn muối trong bữa ăn Việt không đến từ thìa muối khi nấu mà từ nước mắm, nước tương, hạt nêm, mì gói, đồ muối chua, giò chả, cá khô, và bánh mặn. Vì thế việc nấu nhạt mà vẫn chấm đẫm nước mắm thì không đổi được gì.

• Bỏ bát nước chấm khỏi mâm. Hoặc pha loãng, và chỉ chấm nhẹ đầu món
• Đọc nhãn thực phẩm đóng gói và so lượng natri giữa các loại cùng nhóm
• Tránh mì gói, xúc xích, đồ hộp, dưa cà muối, cá khô làm món thường ngày
• Cẩn thận với muối thay thế chứa kali nếu người bệnh đang dùng thuốc giữ kali hoặc có bệnh thận

Nước uống: hạn chế khi có chỉ định, không hạn chế vì nghe nói

Không phải ai suy tim cũng cần hạn chế nước. Mức hạn chế, nếu có, do người điều trị đặt dựa trên mức độ suy tim, natri máu và thuốc đang dùng. Tự cắt nước xuống rất thấp làm tụt huyết áp, làm thận xấu đi, và làm người bệnh lẫn — đổi một vấn đề lấy một vấn đề khác.

Khi đã có mức được chỉ định, hãy tính cả cháo, canh, sữa, nước trái cây và nước uống thuốc vào tổng đó. Dùng một chiếc bình có vạch cho cả ngày là cách dễ nhất để không phải cộng nhẩm, và nó cũng cho người bệnh tự thấy mình còn bao nhiêu.

Thuốc: ba lỗi hay gặp ở nhà

• Tự bỏ thuốc lợi niệu vì đi tiểu nhiều quá, nhất là trước khi ra ngoài — nên đổi giờ uống sau khi hỏi, không bỏ cữ
• Tự giảm thuốc huyết áp khi thấy số đo đẹp; nhiều thuốc trong suy tim được dùng để bảo vệ tim, không chỉ để hạ áp
• Dùng thuốc chống viêm giảm đau mua ngoài cho đau khớp — nhóm này giữ nước và làm suy tim nặng lên
• Uống thêm thuốc bổ, nhân sâm hoặc thuốc nam mà không nói, trong khi chúng có thể tương tác với thuốc chống đông
• Không mang danh sách thuốc tới buổi khám, nên mỗi lần kê lại là một lần đoán
• Bỏ liều rồi uống gộp vào lần sau — việc này cần hỏi trước cho từng loại, không có luật chung

Đo mạch và huyết áp: đo ít mà đúng hơn là đo nhiều

Đo hai lần mỗi ngày vào giờ cố định, ngồi tựa lưng, chân chạm sàn, tay đặt ngang tim, nghỉ vài phút trước khi bấm. Ghi cả mạch. Mạch nhanh dai dẳng hoặc loạn nhịp mới xuất hiện là thông tin mà bác sĩ cần biết.

Đừng đo liên tục mỗi khi lo. Số đo ở người đang hoảng luôn cao hơn, rồi con số cao đó lại làm cả nhà hoảng thêm. Mang cả bảng ghi đi tái khám thay vì kể lại con số xấu nhất trong tuần.

Vận động: ít mỗi ngày, và biết lúc dừng

Nằm nhiều làm thể lực xuống nhanh và làm người bệnh khó thở hơn khi vận động — rồi điều đó lại khiến họ nằm nhiều hơn. Phần lớn người suy tim ổn định được khuyên đi lại đều đặn ở mức nhẹ, nhưng mức cụ thể phải do bác sĩ đặt, đặc biệt sau một đợt nhập viện.

• Chọn cường độ còn nói được thành câu trọn vẹn trong lúc đi
• Chia thành vài lần ngắn trong ngày thay vì một buổi dài
• Khởi động chậm và kết thúc chậm; đứng dậy từ ghế cũng nên chậm
• Dừng ngay khi có đau ngực, choáng, tim đập dồn, buồn nôn hoặc mệt khác thường
• Không tập ngoài trời vào giờ nắng gắt, và không tập ngay sau bữa ăn
• Ngày nào cân tăng và khó thở hơn thì giảm vận động, và gọi điện hỏi. Đừng cố giữ lịch

Giấc ngủ, gối kê và chuyện ngáy

Số gối cần kê để ngủ được là một chỉ số theo dõi, không phải sở thích. Người bệnh trước ngủ một gối nay phải kê ba gối, hoặc phải ngồi dựa mới ngủ, là đang báo một đợt mất bù — hãy ghi lại và nói ra, vì đây là thứ gia đình biết mà bác sĩ không nhìn thấy.

Thức giấc vì ngạt sau một hai giờ ngủ cũng là dấu hiệu cần báo. Ngoài ra, ngáy to kèm những khoảng ngưng thở rồi thở hắt lên là chuyện hay đi cùng suy tim và có cách điều trị riêng, nên đáng nêu ra chứ không đáng bỏ qua như một tật ngủ.

Nhiễm trùng, tiêm phòng và thời tiết

• Một đợt cúm hay viêm phổi thường là thứ đẩy người suy tim vào bệnh viện; hãy hỏi về tiêm phòng cúm và phế cầu tại buổi khám
• Sốt làm tim phải làm việc nhiều hơn. Sốt ở người suy tim đáng gọi điện sớm hơn ở người khác
• Nắng nóng làm mất nước và làm tụt áp ở người dùng lợi niệu; lạnh làm co mạch và tăng gánh cho tim

Ba thay đổi báo trước một đợt cấp

Đợt mất bù hiếm khi đến không báo trước. Thường có khoảng vài ngày mà ba thứ cùng nhích lên: cân nặng, mức khó thở khi làm việc quen, và số gối cần kê. Gia đình nào theo được ba thứ đó trên một tờ giấy thì nhiều lần gọi điện sớm được, và lần gọi sớm đó thay đổi hẳn kết cục của tuần sau.

Tờ giấy ấy nên có thêm hai dòng: số điện thoại người điều trị để sẵn, và câu trả lời cho câu hỏi đi đâu khi cần — bệnh viện nào, đường nào, ai chở. Trả lời trước thì đến lúc cần không phải quyết định giữa đêm.