Chăm người bệnh COPD tại nhà: thở chúm môi, tập ho, đợt cấp và oxy an toàn

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính không đi theo một đường thẳng. Nó là nhiều tháng tạm ổn. Rồi một đợt cấp đẩy người bệnh vào viện, và để lại mức thể lực thấp hơn trước đó. Phần lớn việc giữ cho các đợt cấp thưa ra lại nằm ở nhà: kỹ thuật dùng thuốc hít, không khí trong phòng, và việc nhận ra sớm ba thay đổi báo trước.

Bài này viết cho người nhà và cho chính người bệnh. Nó không nêu lưu lượng oxy, không nêu liều thuốc, và không thay thế việc khám bệnh — kế hoạch điều trị phải do bác sĩ chuyên khoa viết riêng cho từng người.

Thở đến mức này thì gọi 115, không chờ thuốc hít tác dụng

Đợt cấp nặng có thể dẫn tới ứ khí cacbonic, và biểu hiện của nó là lơ mơ chứ không phải vật vã. Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa tới bệnh viện ngay khi gặp:

• Môi và đầu ngón tím, da tái xám
• Không nói hết được một câu vì phải lấy hơi. Hoặc không nói được thành tiếng
• Lơ mơ, lẫn, buồn ngủ sâu bất thường, gọi khó đáp lời
• Khó thở không dịu đi sau khi dùng thuốc hít cắt cơn. Theo đúng cách đã được hướng dẫn
• Thở rất nhanh, co kéo hõm ức và cổ, phải ngồi chồm ra trước suốt
• Đau ngực đột ngột một bên kèm khó thở tăng vọt — có thể là tràn khí màng phổi
• Phù hai chân tăng nhanh kèm khó thở khi nằm. Hoặc ho ra máu

Trong lúc chờ xe, cho người bệnh ngồi dựa cao và chồm nhẹ ra trước, mở thoáng, bỏ hết nguồn khói trong phòng, và dùng thuốc cắt cơn đúng như y lệnh. Nếu đang dùng oxy tại nhà thì giữ nguyên mức đã được đặt — tăng lưu lượng cho đỡ ngạt là việc có thể làm tình trạng ứ khí cacbonic nặng thêm.

Thở chúm môi: kỹ thuật dùng được ngay trong cơn

Người COPD có không khí bị bẫy trong phổi. Vấn đề thường là thở ra không hết. Không phải hít vào không đủ. Thở chúm môi tạo một áp lực nhẹ ở môi giúp đường thở nhỏ không xẹp xuống sớm, nhờ đó khí cũ ra được nhiều hơn.

• Hít vào bằng mũi, nhẹ và không cố lấy hơi thật sâu
• Chúm môi lại như sắp thổi một ngọn nến. Rồi thở ra chậm qua kẽ môi
• Tập khi đang dễ chịu, mỗi ngày vài lượt ngắn — tới cơn mới học thì không dùng được
• Dùng kỹ thuật này khi leo bậc, khi mặc áo, khi đi vệ sinh, tức là trước lúc khó thở chứ không chỉ khi đã khó thở

Ba thế ngồi làm việc thở nhẹ hơn

• Ngồi ghế, chồm người ra trước. Hai khuỷu tay tì lên mặt bàn, đầu tựa lên cẳng tay
• Ngồi ghế, hai chân hơi dang. Hai bàn tay chống lên hai đầu gối, lưng nghiêng về trước
• Điểm chung của cả ba. Vai được đỡ, nên cơ hô hấp phụ ở cổ và vai làm việc nhẹ hơn

Tập ho cho đờm ra, thay vì ho rũ rượi cả ngày

Ho mạnh liên tục làm đường thở xẹp lại và làm người bệnh kiệt sức mà đờm vẫn nằm nguyên. Cách ho có kiểm soát đưa đờm lên bằng ít sức hơn, và nó cần làm theo trình tự chứ không phải cố hết sức.

• Ngồi dựa, hít vào bằng mũi chậm và vừa phải. Giữ hơi một chút
• Thở ra thành hai tới ba nhịp ngắn như đang thổi làm mờ một tấm kính, miệng mở, không gồng cổ
• Lặp lại vài lượt rồi mới ho một tiếng dứt khoát để tống đờm đã lên tới cổ
• Nghỉ giữa các lượt. Làm nhiều lượt ngắn trong ngày tốt hơn một đợt dài
• Uống đủ nước trong ngày làm đờm loãng hơn mọi loại thuốc long đờm mua ngoài

Thuốc hít: chỗ hỏng nhiều nhất không phải thuốc mà là cách dùng

Khi dùng sai kỹ thuật, phần lớn thuốc đọng ở miệng và họng chứ không vào phổi, và người bệnh kết luận rằng thuốc không có tác dụng. Đây là lý do mỗi lần tái khám nên mang theo đúng những bình đang dùng và biểu diễn lại một lần trước mặt nhân viên y tế.

• Dùng buồng đệm với bình phun định liều nếu được chỉ định; nó làm thuốc vào phổi nhiều hơn rõ rệt
• Thở ra hết trước khi hít thuốc. Rồi hít vào đều, và giữ hơi một lúc sau đó
• Mỗi nhát một lần hít. Không bơm hai nhát liền rồi hít một hơi
• Súc miệng và nhổ ra sau khi dùng thuốc hít có corticoid. Để tránh nấm miệng và khàn tiếng
• Rửa buồng đệm và phần miệng ống theo hướng dẫn, phơi khô tự nhiên
• Phân biệt rõ bình dùng hằng ngày và bình cắt cơn; để hai chỗ khác nhau và dán nhãn to

Nhận ra một đợt cấp đang đến

Đợt cấp hầu như luôn bắt đầu bằng ba thay đổi, và chúng thường xuất hiện trước khi khó thở trở nên đáng sợ. Gia đình nào biết ba dấu này thì gọi điện sớm được, và gọi sớm thường là khác biệt giữa điều trị tại nhà và nhập viện.

• Đờm đổi màu sang vàng đậm hoặc xanh, hoặc đặc hẳn lên
• Lượng đờm nhiều hơn rõ so với mức thường ngày của chính người bệnh đó
• Khó thở tăng khi làm những việc hôm trước vẫn làm được bình thường
• Kèm theo: ngủ kém hơn, phải kê thêm gối. Dùng bình cắt cơn nhiều lần hơn
• Hãy hỏi bác sĩ viết sẵn một kế hoạch cho đợt cấp — làm gì trước, gọi ai, khi nào đi viện

Oxy tại nhà: an toàn là phần dễ bị coi nhẹ

Oxy là thuốc. Nó được kê với một mức cụ thể, cùng số giờ cụ thể trong ngày. Hai việc gia đình cần nhớ. Không tự đổi mức đã đặt, và coi khu vực quanh thiết bị là vùng không có lửa.

• Không hút thuốc trong nhà. Và không để ai hút gần người đang dùng oxy
• Để thiết bị cách xa bếp gas, bếp than, nến, nhang, đèn dầu và máy sấy tóc
• Không bôi vaseline hay dầu lên mũi khi đang dùng oxy. Dùng loại dưỡng ẩm gốc nước
• Dây dẫn dài là nguyên nhân té hay gặp — đi dây sát chân tường và dọn lối đi
• Biết trước phải làm gì khi mất điện nếu đang dùng máy tạo oxy, và có số gọi của đơn vị cung cấp
• Vệ sinh ống và bình tạo ẩm theo hướng dẫn; ống bẩn mang vi khuẩn vào thẳng đường thở

Không khí trong nhà: nguồn khói hay bị bỏ qua

• Khói bếp than và bếp củi trong gian bếp kín là tác nhân nặng, nhất là ở nhà ống thiếu thông gió
• Nhang, nến thơm, thuốc xịt phòng và thuốc diệt muỗi dạng xịt đều gây co thắt đường thở
• Bụi từ quét nhà khô. Nên lau ẩm thay vì quét, và để người bệnh ở phòng khác khi dọn
• Ngày không khí ngoài trời xấu hoặc ngày trời lạnh đột ngột thì rút ngắn việc ra ngoài

Vận động và bữa ăn kéo nhau

Người COPD ngại vận động vì sợ khó thở, rồi cơ yếu đi làm cùng một việc tốn nhiều hơi hơn. Lối ra là tập đều ở mức thấp. Có nghỉ, và phối hợp với thở chúm môi.

Về ăn. Bụng đầy đẩy cơ hoành lên và làm khó thở nặng hơn, nên năm sáu bữa nhỏ dễ chịu hơn ba bữa lớn. Người bệnh gầy cần thêm năng lượng và đạm vì thở cũng tiêu hao sức; còn người quá cân thì giảm cân làm nhẹ hẳn việc thở. Cả hai hướng đều nên có người tính cụ thể.

Tiêm phòng, bỏ thuốc lá và giấc ngủ

• Hỏi về tiêm phòng cúm hằng năm và tiêm phế cầu; nhiễm trùng hô hấp là nguyên nhân thường gặp nhất của đợt cấp
• Bỏ thuốc lá là việc đổi được diễn tiến của bệnh, chứ không chỉ đổi triệu chứng; hỏi về hỗ trợ cai thay vì dựa vào ý chí
• Bỏ cả thuốc lá điện tử và việc hít khói thụ động trong nhà
• Lo âu và cơn hoảng đi cùng COPD rất thường. Chúng làm nhịp thở xấu thêm. Đây là phần điều trị được
• Giữ bình cắt cơn trong tầm tay lúc ngủ, và để sẵn một chiếc đèn nhỏ

Theo dõi gì ở nhà, và khi nào nhờ người tới

Một trang giấy là đủ. Số lần dùng bình cắt cơn mỗi ngày, màu và lượng đờm, mức khó thở khi làm một việc quen cố định, cân nặng mỗi tuần, và những đêm phải kê thêm gối. Mang nó tới buổi khám thay vì kể lại — mẫu thay đổi theo ngày là thứ bác sĩ cần.

Đáng nhờ người có nghề tới nhà trong tuần đầu sau khi ra viện vì đợt cấp, khi mới bắt đầu dùng oxy tại nhà, khi cần kiểm lại kỹ thuật dùng thuốc hít cho cả nhà, và khi gia đình muốn tập trước cách xử trí lúc cơn xảy ra. Tập trong lúc yên ổn dễ hơn nhiều so với học giữa cơn.