Chăm người chạy thận nhân tạo tại nhà: cầu tay, nước uống và ngày sau lọc

Lọc máu diễn ra ở bệnh viện vài lần mỗi tuần, nhưng những khoảng giữa các kỳ lọc lại là lúc quyết định mỗi buổi lọc dễ hay khó. Nước uống thêm, một bữa nhiều kali, một cú đè lên cánh tay có cầu nối trong giấc ngủ — tất cả đều xảy ra ở nhà và đều đi theo người bệnh vào phòng lọc.

Bài này mô tả phần gia đình giữ được. Bảo vệ đường mạch máu, cân đối nước và chọn thức ăn, và nhận ra những bất thường đáng gọi. Việc chọc kim, nối máy, đặt cân khô và đổi đơn thuốc thuộc về đơn vị lọc máu; trang này không hướng dẫn và không thay cho họ.

Giữa hai kỳ lọc, đây là lúc phải vào viện ngay

Người chạy thận không còn khả năng tự thải nước và kali, nên những biến chứng nặng tới nhanh hơn ở người khác. Gọi 115 hoặc đến bệnh viện ngay, không đợi tới buổi lọc đã hẹn, khi có:

• Khó thở tăng lên, không nằm được. Phải ngồi suốt đêm
• Đau ngực, hoặc tim đập loạn và rất chậm — kali cao gây được cả hai
• Yếu cơ lan nhanh, tê quanh môi. Cảm giác châm chích hai chân mới xuất hiện
• Lẫn, lơ mơ, co giật, hoặc nôn liên tục
• Chảy máu không cầm được ở vị trí vừa chọc kim. Sau khi đã ép đủ lâu
• Cầu nối mất hẳn tiếng. Mất hẳn cảm giác rung khi đặt tay lên
• Cánh tay có cầu nối sưng nóng, đỏ lan. Đau nhiều, hoặc có mủ

Hai dòng cuối là tình huống cấp của đường mạch máu. Một cầu nối tắc được xử lý sớm thì còn cứu được. Để qua một đêm thì thường mất. Mất nó nghĩa là phải đặt đường tạm ở cổ hoặc ở bẹn, với tất cả rủi ro kèm theo.

Cầu tay: nghe mỗi ngày, và bốn điều cấm

Đường mạch máu là thứ giữ cho việc lọc còn thực hiện được. Nó là tài sản dễ mất nhất. Mỗi sáng, đặt đầu ngón tay lên vùng cầu nối để cảm nhận tiếng rung đều đặn dưới da. Mất rung hoặc rung yếu hẳn so với mọi ngày là lý do gọi ngay trong ngày.

• Không đo huyết áp ở cánh tay có cầu nối, kể cả một lần vì bên kia khó đo
• Không lấy máu, không truyền dịch, không tiêm vào cánh tay đó — nói trước điều này ở mọi cơ sở y tế khác
• Không ngủ đè lên tay đó, không gối đầu lên nó. Không mặc áo chật ở vùng đó
• Không mang vác nặng bằng tay đó. Không đeo túi vào khuỷu, không đeo đồng hồ hay vòng chật

Về nhà sau buổi lọc: chỗ chọc kim và nửa ngày đầu

• Giữ miếng băng theo đúng khoảng thời gian đơn vị lọc máu đã dặn. Rồi tháo nhẹ, không giật
• Nếu chảy máu lại, ép thẳng lên điểm chảy bằng gạc sạch và nâng tay cao; ép liên tục chứ không mở ra xem liên tục
• Chảy máu không ngừng sau khi đã ép kiên nhẫn là tình huống đi viện. Không phải tình huống đổi băng dày hơn
• Hụt hơi, choáng khi đứng lên, chuột rút bắp chân là những điều hay gặp trong buổi tối sau lọc — ngồi dậy chậm và báo lại ở kỳ sau
• Không tắm ngâm trong bồn ngày lọc. Tắm vòi sen rồi lau khô vùng chọc kim
• Nghỉ ngơi nửa ngày đầu, nhưng đừng nằm liền cả ngày hôm sau — mệt kéo dài quá một ngày đáng được nêu ra

Nước: đếm cả thứ không nhìn ra là nước

Lượng nước được phép uống mỗi ngày do đơn vị lọc máu đặt theo lượng nước tiểu còn lại và theo cân khô, nên nó khác nhau giữa từng người. Việc của gia đình là giữ cho tổng lượng đúng mức đó, và phần khó nhất là đếm những thứ không ai nghĩ là nước.

• Cháo, canh, bún nước, sữa, sữa chua, trái cây nhiều nước và cả nước uống thuốc đều tính vào tổng
• Chia lượng được phép vào một bình có vạch cho cả ngày. Để người bệnh tự theo dõi được
• Khát nhiều thường do ăn mặn. Giảm muối giúp giảm khát hiệu quả hơn mọi lời nhắc nhở
• Ngậm một mảnh đá nhỏ, nhấm chanh, hoặc súc miệng nước lạnh. Dịu khát mà vào ít nước
• Tăng cân nhiều giữa hai kỳ lọc làm buổi lọc nặng nề, hạ áp và chuột rút — đó là lý do sinh học, không phải lời khiển trách

Kali: thực phẩm nào đáng dè, và cách ngâm luộc

Kali cao có thể gây loạn nhịp nặng. Và hầu như không báo trước bằng triệu chứng rõ. Vì nó lặng lẽ như vậy, việc chọn thức ăn ở nhà có giá trị phòng ngừa thật, không phải chỉ là lời khuyên cho đẹp hồ sơ.

• Nhóm thường cao. Chuối, đu đủ chín, cam, dừa, nước dừa, bơ, nho khô và trái cây sấy
• Nhóm thường cao khác: khoai tây, khoai lang, cà chua đặc, rau lá đậm nhiều, đậu các loại, nấm
• Nước luộc rau và nước xương chứa kali đã thoát ra — đừng uống phần nước đó
• Khoai và củ nên gọt, cắt nhỏ, ngâm nước rồi luộc bỏ nước. Luộc hai lần nếu được phép
• Cẩn thận với muối thay thế và nước mắm giảm mặn. Nhiều loại thay natri bằng kali
• Thực phẩm bổ sung và thuốc bổ cũng có thể chứa kali — mang lọ đi hỏi thay vì đọc nhãn một mình

Phospho: thứ ít ai nói tới mà hậu quả lâu dài nhất

Phospho cao làm xương yếu dần, làm mạch máu vôi hoá, và gây ngứa dai dẳng mà kem bôi không giải quyết được. Nó tích lại theo tháng, không gây cơn. Nên rất dễ bị bỏ qua giữa những việc cấp hơn.

• Thực phẩm nhiều phospho. Sữa và phô mai, nội tạng, lòng đỏ trứng nhiều, cá khô, hạt, bia
• Chú ý đồ chế biến sẵn: xúc xích, chả, mì gói và nước ngọt màu nâu thường có phụ gia chứa phospho hấp thu rất tốt
• Thuốc gắn phospho chỉ có tác dụng khi uống trong hoặc ngay sau bữa ăn — uống xa bữa gần như vô ích
• Bỏ cữ thuốc gắn phospho ở bữa ăn ngoài là lỗi hay gặp nhất. Nên mang theo liều của bữa đó
• Ngứa toàn thân kéo dài đáng được nêu ra ở buổi khám như một triệu chứng, không chỉ là chuyện da

Đạm thì khác với giai đoạn trước lọc

Nhiều gia đình giữ nguyên chế độ ăn kiêng đạm từ thời người bệnh chưa lọc máu, và đó là một trong những lỗi gây hại nhất. Buổi lọc lấy đi một phần đạm, nên người đang lọc máu chu kỳ thường cần ăn đạm nhiều hơn chứ không ít hơn, trong khi vẫn phải dè phospho và kali.

Vì hai yêu cầu đó kéo ngược nhau, đây là chỗ nên nhờ chuyên gia dinh dưỡng của đơn vị lọc máu dựng một thực đơn cụ thể, dựa trên xét nghiệm của chính người bệnh. Tự cân đối theo bài viết trên mạng là cách dễ sai nhất ở nhóm này.

Cân khô, huyết áp và chuột rút

• Cân tại nhà mỗi sáng và ghi lại. Con số này giúp đơn vị lọc máu hiệu chỉnh mức rút nước
• Huyết áp đo hai lần mỗi ngày ở cánh tay không có cầu nối, cùng giờ, và ghi cả mạch
• Tụt áp kèm choáng trong những giờ sau lọc đáng báo lại; nó thường liên quan tới mức rút nước
• Chuột rút nhiều buổi liên tiếp không phải chuyện thiếu canxi mặc định — hãy nêu ở kỳ lọc sau
• Phù nặng dần và khó thở khi nằm là dấu thừa dịch, không phải dấu ăn mặn đơn thuần
• Không tự uống thuốc hạ áp thêm ngoài đơn vào ngày lọc; nhiều thuốc được chủ ý hoãn lại trong ngày đó

Thuốc, vitamin và những thứ nên tránh

• Thuốc chống viêm giảm đau mua ngoài có hại cho phần chức năng thận còn lại — hỏi trước mọi lần đau
• Thuốc nam, thuốc bắc và nước lá có thể chứa kali cao hoặc gây độc thận, và không ai đo được hàm lượng đó
• Vitamin dành cho người lọc máu khác vitamin tổng hợp bán sẵn. Dùng đúng loại đã được kê
• Mang theo danh sách thuốc và lịch lọc trong ví, kể cả khi đi khám vì chuyện không liên quan

Đi lại, làm việc và một kế hoạch khi lỡ buổi lọc

Người chạy thận vẫn làm việc, vẫn đi du lịch được, nhưng mọi chuyến đi phải bắt đầu bằng việc tìm trước một đơn vị lọc máu ở nơi đến và gửi hồ sơ trước. Việc này cần vài tuần chuẩn bị. Nó thuộc phần kế hoạch, không phải phần ứng biến.

Nên có sẵn một câu trả lời cho tình huống lỡ buổi lọc vì bão lụt, vì tắc đường hay vì người bệnh đang nằm viện khác: gọi ai, đi đâu, và trong lúc chờ thì giới hạn nước và tránh nhóm thực phẩm nào. Chuẩn bị trước một trang giấy cho tình huống này đáng hơn nhiều so với tìm cách xoay vào đúng hôm nó xảy ra.