Cho ăn qua ống thông dạ dày tại nhà: tư thế, tốc độ và dấu hiệu trào ngược

Có lúc người bệnh không còn nuốt an toàn. Ống thông dạ dày giữ cho họ đủ ăn và đủ nước. Nó giải quyết một vấn đề lớn rồi mang về một vấn đề mới: mỗi cữ ăn thành một thao tác y tế nhỏ mà gia đình phải làm đúng, nhiều lần mỗi ngày, trong nhiều tháng.

Phần dưới đây nói về những gì gia đình thật sự nắm — thế nằm, tốc độ, nước, và cách đọc dấu hiệu sớm. Nó cố ý không chỉ cách đặt ống. Cũng không chỉ cách đặt lại ống. Việc đó cần người được huấn luyện, và cần xác nhận vị trí trước khi dùng.

Ngắt cữ ăn và gọi 115, hoặc đưa tới bệnh viện ngay

Biến chứng đáng lo nhất của nuôi ăn qua ống không phải tắc ống. Nó là thức ăn đi vào phổi. Nó diễn ra âm thầm và biểu hiện muộn. Ngừng bơm ngay rồi gọi cấp cứu khi có:

• Ho sặc dữ dội, tím mặt. Hoặc khó thở ngay trong lúc đang bơm
• Thở gấp, co kéo hõm ức. Nghe lọc xọc nhiều ở phổi sau cữ ăn
• Sốt trong ngày kèm thở nặng hơn hẳn — hướng tới viêm phổi hít
• Nôn ra thức ăn đã bơm. Nhất là ở người không tự ngồi được
• Bụng chướng căng lên nhanh. Ấn đau, bí trung đại tiện
• Chảy máu quanh chân ống. Hoặc dịch hút ra có máu đỏ
• Ống tuột ra ngoài, hoặc vạch đánh dấu lệch hẳn so với mọi ngày

Trường hợp cuối cần nói rõ: ống lệch vị trí không phải việc để tự chỉnh. Đừng đẩy sâu hơn, đừng cố luồn lại, đừng dùng tiếp một ống đã tuột. Giữ nguyên, không bơm gì vào, và gọi người có nghề kiểm tra.

Hai loại ống, hai mức rủi ro khác nhau

Ống qua mũi xuống dạ dày dùng cho giai đoạn ngắn: dễ xê dịch, gây loét cánh mũi, hay tuột khi người bệnh lẫn hoặc ho mạnh. Ống mở thẳng qua thành bụng dùng cho giai đoạn dài, ổn định hơn, nhưng có chân ống trên da cần chăm mỗi ngày.

Hai loại có một điểm chung. Chúng đưa thức ăn vào dạ dày mà không qua đường miệng, nên phản xạ bảo vệ đường thở không còn tham gia. Toàn bộ an toàn của cữ ăn dồn sang thế nằm và tốc độ.

Việc của gia đình, và việc phải để nhân viên y tế làm

• Gia đình làm: pha đúng công thức đã được hướng dẫn, kê thế nằm, bơm chậm, tráng nước, vệ sinh miệng, chăm da quanh chân ống, cân và ghi chép
• Nhân viên y tế làm: đặt ống, đặt lại sau khi tuột, xác nhận vị trí, thay ống theo hạn, xử trí chân ống nhiễm trùng, đổi công thức, giải quyết ống tắc mà nước ấm không thông được
• Không ai nên làm: nghiền mọi loại thuốc rồi bơm vào, dùng nước ngọt hoặc nước chanh để thông ống, tự nâng lượng sữa vì thấy người bệnh gầy đi

Bốn việc kiểm tra trước mỗi cữ

• Vạch đánh dấu: nhìn vạch bút hoặc con dấu đã được làm ở chỗ ống ra khỏi mũi hay ra khỏi thành bụng. Lệch nhiều so với mọi ngày thì dừng và gọi hỏi
• Thức ăn: ấm bằng thân nhiệt. Sữa lạnh gây co thắt và tiêu chảy; thức ăn nóng làm tổn thương niêm mạc
• Dụng cụ: bơm sạch, không nứt, dây không gập. Nếu có y lệnh hút kiểm tra dịch tồn dư thì làm đúng cách đã được chỉ cho chính người bệnh này
• Người bệnh: đã vệ sinh miệng, đã tiểu hoặc thay tã xong, không đang ho từng cơn. Bắt đầu cữ ăn giữa một cơn ho là chọn sai thời điểm

Thế nằm: can thiệp đơn giản nhất mà kết quả rõ nhất

Thức ăn đi theo trọng lực. Người bệnh nằm phẳng thì dạ dày và miệng gần như cùng độ cao. Dịch dạ dày có đường trào lên. Nâng nửa người trên tạo một đoạn dốc. Đoạn dốc đó là tuyến phòng thủ đầu tiên chống viêm phổi hít.

Nâng đầu giường chừng ba mươi tới bốn mươi lăm độ trước khi bơm, giữ nguyên suốt cữ ăn, rồi giữ thêm một khoảng nữa trước khi hạ — khoảng đó là một phần tư giờ tới nửa giờ, tuỳ từng người. Giường không nâng được thì kê gối thành mặt dốc liên tục từ hông lên vai. Đừng chỉ kê cao đầu. Gập cổ làm mọi thứ xấu hơn.

Tốc độ bơm: chậm hơn cảm giác của bạn

Lỗi phổ biến nhất là bơm nhanh cho xong. Người chăm còn mười việc khác đang chờ. Dạ dày bị đổ đầy quá nhanh thì căng, và áp lực trong dạ dày đẩy dịch ngược lên thực quản.

• Bơm thành từng nhịp nhỏ, thả tay cho dòng chảy theo trọng lực thay vì đẩy mạnh pít-tông
• Một cữ bơm tay nên kéo dài chừng một phần ba giờ. Xong nhanh hơn hẳn nghĩa là đã quá nhanh
• Thấy người bệnh nhăn mặt, ho, ợ liên tục, hoặc bụng căng lên thì ngắt ngay, chờ, rồi chạy lại chậm hơn
• Dùng máy bơm dinh dưỡng thì giữ đúng cài đặt người điều trị đã đặt, đừng tự tăng để kịp lịch
• Cữ nào cũng phải ngắt giữa đường thì báo lại: đó là dấu hiệu công thức hoặc lịch cần xem lại, không phải dấu hiệu cần cố gắng hơn

Tắc ống: phòng thì dễ, chữa thì không

• Tráng nước ấm trước và sau mỗi cữ, và sau mỗi lần đưa thuốc. Đây là việc bị bỏ nhiều nhất và là nguyên nhân tắc nhiều nhất
• Không bơm thức ăn lợn cợn, cháo xay chưa lọc, hay thứ gì còn hạt và sợi
• Không trộn thuốc vào túi sữa. Thuốc gặp sữa có thể vón thành khối bám trong lòng ống
• Ống tắc thì bơm nhẹ nước ấm rồi hút lại, lặp vài lần kiên nhẫn. Không chọc que vào lòng ống, không dồn lực, không dùng nước có ga
• Nước ấm không thông được thì để nguyên và gọi điều dưỡng. Ép thêm sẽ làm vỡ ống hoặc đẩy khối vón xuống sâu

Thuốc qua ống — chỗ hay xảy ra sai sót nhất

Không phải thuốc nào cũng nghiền được. Viên bao tan trong ruột, viên phóng thích chậm, viên đặt dưới lưỡi và viên nang mềm sẽ đổi hẳn tác dụng khi bị nghiền: có loại thành quá liều trong một lần, có loại thành vô hiệu.

Trước khi đưa bất cứ thuốc nào qua ống, hỏi bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ xem dạng thuốc đó có phù hợp không, và có dạng nước thay thế không. Khi đã được xác nhận, đưa từng thuốc một, tráng nước giữa hai thuốc, đừng gộp tất cả vào một lần bơm.

Trào ngược: nhận ra sớm bằng những dấu rất nhỏ

Những dấu dưới đây không đòi đổi loại sữa. Chúng đòi báo lại để người điều trị xem lại tốc độ, lượng mỗi cữ, thế nằm, và đôi khi là loại ống đang dùng. Trào ngược chỉnh sớm là chuyện điều chỉnh. Để muộn thì thành viêm phổi, thành một đợt nhập viện.

• Ợ liên tục, ho húng hắng mỗi lần vừa ăn xong, giọng khàn hơn về chiều
• Vết sữa hoặc dịch trên gối, ở khoé miệng, trong khi không ai bơm gì ngoài cữ
• Khò khè tăng sau ăn rồi giảm dần, lặp lại đúng theo nhịp các cữ
• Bụng chướng dần theo ngày, trung tiện ít, bón nhiều hơn trước
• Sốt nhẹ không rõ lý do, ăn vào là mệt, nhịp thở nhanh hơn thường ngày

Vệ sinh miệng dù người bệnh không ăn bằng miệng

Miệng không nhai thì ít nước bọt. Ít nước bọt thì vi khuẩn mọc dày lên. Chính lượng vi khuẩn đó, chứ không phải sữa, là thứ gây viêm phổi khi có một chút dịch bị hít xuống. Làm sạch miệng hai lần mỗi ngày là biện pháp chống viêm phổi. Không phải việc làm cho đẹp.

Lau nướu, mặt trong má, lưỡi và kẽ răng bằng gạc ẩm hoặc bàn chải mềm, làm ẩm môi, tháo răng giả làm sạch riêng. Làm ở thế nửa ngồi, đầu hơi nghiêng, để nước không chảy xuống họng.

Chân ống, và ba con số nên ghi

• Rửa quanh chân ống bằng nước sạch rồi thấm khô mỗi ngày. Quan sát xem có đỏ, có dịch, có mùi
• Với ống qua mũi, đổi bên dán băng cố định theo ngày để cánh mũi không chịu một đường đè liên tục
• Mô hồng mọc dư quanh chân ống, dịch rỉ tăng dần, hoặc đau tăng là những thứ cần người có nghề xem. Đừng tự bôi thuốc
• Ghi mỗi ngày ba con số. Cân nặng theo tuần, lượng ăn thực nhận, lượng nước vào tính cả nước tráng ống

Khi nào nên gọi điều dưỡng ghé nhà

Ba thời điểm đáng gọi, kể cả khi chưa có gì bất thường rõ: tuần đầu sau khi về nhà, lúc người chăm chính thay đổi, và khi ống tới hạn thay. Một buổi ngồi nhìn gia đình làm trọn một cữ ăn sửa được nhiều thứ hơn mọi cuộc trao đổi qua điện thoại — lỗi hay gặp là lỗi thao tác, không phải lỗi hiểu biết.